Кога една книга преживува 165 години, таа веќе не е само издание. Таа станува место на враќање. Таков е Зборникот на браќата Миладиновци – книга што во 1861 година го изнесе народниот глас од усната тишина и го внесе во печатената историја на македонската култура.
Јубилејот – 165 години од неговото објавување – не е обична годишнина за одбележување со пригодна реченица. Тој е повод повторно да се прашаме што значи да се сочува песната, зборот, локалниот говор, народното паметење и достоинството на една култура пред таа да има стабилни институции, школи, библиотеки, архиви и современа јавност.
Затоа оваа годишнина природно се врзува со ЈУ Градска библиотека „Браќа Миладиновци“ – Скопје. Институцијата што го носи нивното име не е само градска библиотека. Таа е жива врска меѓу она што браќата го собрале од народната уста и она што денес библиотеката го чува, дигитализира, отвора и му го враќа на читателот. Во таа линија, од Струга и Загреб во 19 век до Скопје и дигиталната библиотека во 21 век, се гледа вистинската судбина на Зборникот: тој не останал споменик, туку продолжил да работи во културата.
Книга што излегла од народот, а влегла во историјата
Зборникот на браќата Миладиновци излегол од печат во Загреб на 24 јуни 1861 година. Во дигиталниот запис на Библиотеката „Браќа Миладиновци“ – Скопје е наведено дека изданието има 538 страници и дека содржи 660 песни, од кои 584 македонски и 76 бугарски. Таа бројка, сама по себе, кажува многу; уште повеќе кажува просторот од кој тие песни доаѓаат – Струга, Охрид, Прилеп, Битола, Кукуш, Костур, Дебар и други краишта што во песната го оставиле својот ритам, својот говор и својот поглед кон светот.
Но силата на оваа книга не е само во обемот. Нејзината сила е во чувството дека народот во неа не е „материјал“ за научникот, туку жив творец. Песните не се прибрани како студени примероци, туку како гласови од домови, свадби, празници, тажења, љубови, верувања, стравови и надежи. Во нив има и историја и психологија, и вера и секојдневие, и женски глас и колективна меморија, и локална боја и универзална човечка болка.
Затоа Зборникот не треба да се чита само како фолклористичко дело. Тој е духовен архив. Еден вид народна библиотека пред библиотеките. Книга во која усната традиција го добила својот печатен дом.
Димитар и Константин – собирачи, посредници, преродбеници
Димитар и Константин Миладиновци не се значајни само затоа што собрале песни. Нивната вистинска историска големина е во тоа што препознале дека народното творештво не е нешто споредно, „простонародно“ и минливо, туку основа на културна самосвест. Во време кога Балканот бил исполнет со јазични борби, црковни судири, просветителски движења и идентитетски пресврти, тие ја разбрале песната како документ, како убавина и како доказ.
Димитар, како учител и просветител, го носел непосредниот контакт со народот, со теренот, со кажувачите и средините од кои песните излегувале. Константин, пак, со својата поетска и филолошка чувствителност, ја добил тешката задача тоа распрснато богатство да го доведе до печат. Затоа Зборникот е заедничко дело на двајца браќа, но и на цел еден невидлив круг од народни пејачи, кажувачи, запишувачи и помагатели.
Во него се гледа нешто што и денес често го забораваме: културата не започнува во институцијата. Таа почнува во говорот, во паметењето, во обичајот, во песната, во способноста на една заедница да го претвори животот во збор. Институцијата доаѓа подоцна – за да го зачува тоа што народот веќе го создал.
Од печатена книга до дигитална меморија
Токму тука денес влегува улогата на Градската библиотека „Браќа Миладиновци“ – Скопје. Библиотеката не го носи ова име како формална почит кон двајца преродбеници, туку како културна обврска. Ако Миладиновци го прибирале народниот збор за да не исчезне, современата библиотека го чува, го обработува, го дигитализира и го прави достапен за нови читатели.
Во таа смисла, Дигиталната библиотека „Браќа Миладиновци“ е особено важна. Таа не е само технички проект, туку продолжување на истата мисија со други средства. Она што во 19 век зависело од ракопис, патување, печатарница и лична жртва, денес добива нов живот преку дигитален пристап. Не за да се замени книгата, туку за да ѝ се продолжи достапноста.
Затоа јубилејот од 165 години не треба да се сведе само на минатото. Тој е и прашање за сегашноста: што правиме денес со книгите што ни ја држат културната вертикала? Ги чуваме ли како мртви реткости или ги отвораме како живи извори? Ги спомнуваме ли само на годишнини или ги внесуваме во читачкото, образовното и јавнозборното секојдневие?
Дигитализираното издание е достапно преку Дигиталната библиотека на Градската библиотека „Браќа Миладиновци“ – Скопје.
Зошто Зборникот уште ни е потребен
На прв поглед, може да изгледа дека Зборникот им припаѓа на историчарите на литературата, фолклористите и библиотекарите. Но тоа би било премало читање. Оваа книга им припаѓа и на учениците, и на поетите, и на новинарите, и на јазичарите, и на секој што сака да разбере како една култура се препознава себеси пред да стане институционално уредена.
Во Зборникот јазикот не е лабораториски среден, туку жив. Во него народната песна не е украс, туку начин на мислење. Во него местата не се географија, туку мапа на чувствителност. А Миладиновци не се само имиња од учебник, туку посредници меѓу еден свет што исчезнувал и една култура што допрва требало да си го изгради својот јавен глас.
Затоа на Паноптикум оваа тема природно се надоврзува на претходното читање за Зборникот на браќата Миладиновци како книга во која народот си го препозна гласот, како и на текстот за 80 години ЈУ Градска библиотека „Браќа Миладиновци“ – Скопје. Двата текста отвораат исто прашање од различни страни: како се создава, чува и продолжува културната меморија.
Јубилеј што не се затвора во свеченост
165 години од Зборникот на браќата Миладиновци не се само бројка меѓу две корици. Тоа се 165 години од мигот кога народната песна добила печатено достоинство. Кога гласови од различни македонски краишта влегле во книга што ќе стане една од најдлабоките основи на културната преродба.
Денес, кога Библиотеката „Браќа Миладиновци“ – Скопје го чува тоа име во урбаниот и дигиталниот живот на градот, јубилејот добива уште една смисла. Тој не нè враќа само кон 1861 година, туку нè потсетува дека културата опстојува тогаш кога има кој да ја собере, кој да ја зачува, кој да ја прочита и кој повторно да ја отвори.
Зборникот е токму таква книга: не завршува кога ќе се затвори. Продолжува во секој читател што ќе сфати дека народната песна не е минато, туку еден од начините на кои народот ја преживеал историјата.
