Полиомиелитисот, попознат како полио, денес за голем дел од светот звучи како болест од некое минато време. Некогаш, сепак, бил едно од најголемите стравувања на родителите. Епидемиите погодувале илјадници деца, дел од нив останувале со трајна парализа, а најтешките случаи завршувале со смрт кога вирусот ги зафаќал мускулите потребни за дишење.
На 28 октомври 1914 година во Њујорк е роден Јонас Салк, лекарот и истражувач чиј тим подоцна ќе ја развие првата широко применета инактивирана вакцина против полио. Тој датум е повод да се потсетиме на Салк, но поголемата приказна е онаа за самата болест – како се пренесува, зошто може да биде толку опасна и како вакцините успеаја да ја сведат нејзината глобална распространетост на дел од некогашното ниво.
Што всушност е полиомиелитис?
Полиото е високо заразна вирусна болест предизвикана од полиовирус. Најчесто ги погодува децата, иако инфекцијата е можна и кај возрасните кои немаат соодветен имунитет. Вирусот главно се пренесува преку фекално-орален пат – односно преку контаминирани раце, вода или храна – а поретко и преку секрети од устата и носот.
По влегувањето во организмот, полиовирусот се размножува во грлото и цревата. Кај најголем број заразени лица инфекцијата поминува без симптоми или со многу лесни тегоби. Токму тоа долго време го правело полиото особено тешко за контрола: човек може да биде заразен и да го шири вирусот без воопшто да знае дека го има.
Според Светската здравствена организација, кај мал дел од заразените вирусот може да навлезе во нервниот систем и да предизвика неповратна парализа. Не постои лек што може да ја излечи самата полио-инфекција. Затоа целата историја на борбата против оваа болест во суштина е историја на превенцијата.
Од лесна инфекција до трајна парализа
Еден од парадоксите на полиото е што огромен број инфекции не изгледаат драматично. Дел од заразените можат да имаат температура, замор, главоболка, повраќање, болка во грлото или вкочанетост во вратот и екстремитетите. Симптомите лесно можат да личат на други вирусни инфекции.
Кај мал процент од луѓето, сепак, вирусот ги напаѓа моторните неврони – нервните клетки кои ги контролираат мускулите. Тогаш може да се појави ненадејна слабост или парализа, најчесто на нозете, но во потешки случаи можат да бидат засегнати и мускулите на трупот и дишењето.
Пред развојот на современите вакцини, токму респираторната парализа била една од најстрашните последици на болеста. Пациентите понекогаш биле поставувани во таканаречени „железни бели дробови“ – големи механички респиратори кои со промени на притисокот им помагале да дишат.
Кај преживеаните, парализата можела да остане трајна. Некои луѓе подоцна во животот развиваат и постполио синдром – нова мускулна слабост, замор и болка што можат да се појават децении по првичната инфекција.
Зошто полиото некогаш предизвикувало толкав страв?
Во првата половина на 20 век големите епидемии на полио станале редовна појава во повеќе земји. Болеста особено се поврзувала со летните месеци, кога бројот на случаи нагло растел. Базени се затворале, јавни собири се откажувале, а семејствата живееле со страв дека здраво дете за неколку дена може да остане парализирано.
Интересно е што подобрувањето на санитарните услови во индустриски развиените земји делумно придонело кон промената на возраста на првата инфекција. Во претходните услови многу деца биле изложени на вирусот многу рано, додека сè уште имале извесна заштита од мајчините антитела. Со подобрата хигиена првата изложеност се одложувала, па инфекцијата почесто се јавувала на возраст кога ризикот од симптоматска и потешка болест бил поголем.
Салк и пресвртот во 1955 година
Научниот пресврт дошол со развојот на вакцината. Јонас Салк, роден на 28 октомври 1914 година, работел со тим на Универзитетот во Питсбург на вакцина што користела инактивиран – односно „убиен“ – полиовирус.
Во 1954 година вакцината била тестирана во едно од најголемите клинички испитувања во историјата дотогаш, со учество на близу два милиони деца. На 12 април 1955 година било објавено дека вакцината е безбедна и ефикасна. Тоа бил момент што драматично ја променил траекторијата на болеста.
Во следните години вакцинацијата брзо се ширела. Бројот на случаи почнал нагло да опаѓа. Подоцна била воведена и оралната полио-вакцина, развиена од Алберт Сабин, која користи ослабен жив вирус и создава силен имунитет во цревата, каде што полиовирусот природно се размножува.
Две вакцини, иста цел
Денес во различни делови од светот се користат различни типови полио-вакцини, зависно од епидемиолошката состојба. Инактивираната полио-вакцина – IPV – се дава со инјекција и не содржи жив вирус што може да се размножува. Таа создава силна системска заштита од паралитичната форма на болеста.
Оралната полио-вакцина – OPV – се дава преку уста и има една особено важна предност: создава силен имунитет во цревата и така помага не само вакцинираното лице да биде заштитено, туку и да се прекине циркулацијата на вирусот во заедницата.
Светската здравствена организација денес користи различни комбинации на овие вакцини во зависност од земјата и ризикот. Во програмите за редовна имунизација и во одговорот на епидемии се применуваат IPV, бивалентна орална вакцина и понови формулации како nOPV2 за одредени епидемии со варијантен полиовирус. СЗО нагласува дека високата опфатеност со вакцинација е основниот услов за да не се врати болеста таму каде што веќе е елиминирана.
Што значи „вакцинално изведен полиовирус“?
Терминот често се користи без доволно објаснување и може да создаде погрешен впечаток. Оралната вакцина содржи ослабен вирус. Кај вакцинираното лице тој кратко се размножува во цревата и создава имунитет. Во средини со многу ниска вакцинална опфатеност, ослабениот вирус во ретки случаи може подолго време да циркулира меѓу невакцинирани луѓе и постепено генетски да се промени.
Така можат да се појават циркулирачки варијантни, односно вакцинално изведени полиовируси. Ова не е аргумент против вакцинацијата. Напротив, појавата речиси секогаш е поврзана со недоволна имунизација во заедницата. Кога населението има високо ниво на имунитет, вирусот нема простор долго да циркулира и да се менува.
Токму затоа глобалната стратегија постепено го приспособува видот на вакцините и употребува понови орални формулации со поголема генетска стабилност, паралелно со инактивираната вакцина.
Полиото е речиси искоренето – но не е исчезнато
Од 1988 година до денес бројот на случаи предизвикани од див полиовирус е намален за повеќе од 99 проценти. Од повеќе од 125 земји во кои вирусот некогаш бил ендемичен, во октомври 2026 година дивиот полиовирус останува ендемичен само во Авганистан и Пакистан.
Од трите историски типа на див полиовирус, типовите 2 и 3 се искоренети. Денес глобалните напори се насочени кон прекинување на последните синџири на див полиовирус тип 1 и кон запирање на епидемиите со циркулирачки варијантни полиовируси.
Последните податоци на Глобалната иницијатива за искоренување на полиото покажуваат дека во 2026 година сè уште има случаи и позитивни примероци во повеќе земји. Заклучно со 21 октомври 2026 година, само во Авганистан биле пријавени 42 случаи на див полиовирус тип 1 во текот на годината, додека во повеќе африкански земји продолжува циркулацијата на варијантни полиовируси.
Тоа е причината зошто зборот „искоренето“ сè уште не може да се употреби глобално.
Зошто вакцинацијата е важна и во земји каде што нема полио?
Кога една болест исчезнува од секојдневниот живот, лесно се создава впечаток дека повеќе нема потреба од заштита. Кај полиото логиката е спротивна. Токму вакцинацијата е причината што болеста повеќе не ја гледаме.
Полиовирусот може да премине граници преку заразено лице кое нема симптоми. Ако стигне во заедница со висока вакцинална опфатеност, шансите за ширење се многу мали. Ако стигне во популација со голем број невакцинирани луѓе, повторно може да започне локална циркулација.
Затоа програмите за имунизација продолжуваат и во земјите каде што со години нема автохтони случаи на полио. Во Македонија вакцината против полиомиелитис е дел од редовниот календар за имунизација и се дава во повеќе дози и ревакцинации во детството. Во достапниот официјален календар на Министерството за здравство IPV е вклучена во примарната вакцинација, како и во подоцнежните ревакцинации. Календарот за имунизација е дел од системот на задолжителна имунизација на децата.
Заштитата функционира само додека ја одржуваме
Полиото е еден од најјасните примери за тоа како изгледа успехот на превентивната медицина. Кога вакцинацијата функционира, болниците не се полнат со пациенти, нема фотографии од парализирани деца и нема секојдневни вести за епидемии. Успехот станува невидлив токму затоа што болеста исчезнува од погледот.
Тоа, сепак, не значи дека вирусот исчезнал од планетата. Светската здравствена организација и во 2026 година го смета меѓународното ширење на полиовирусот за здравствен ризик и повикува на висока опфатеност со рутинска имунизација, надзор на вирусот и брза реакција при секое откривање.
Јонас Салк е роден пред 112 години, на 28 октомври 1914 година. Неговото име останува запишано во историјата на медицината, но вистинското наследство не е само биографијата на еден научник. Тоа е фактот дека болест која некогаш парализирала десетици илјади деца секоја година денес е доведена до работ на глобално исчезнување. Последниот чекор зависи од истата работа што го овозможи и целиот досегашен напредок – високата и постојана заштита со вакцини.
Напомена: Текстот има информативна цел. За индивидуални прашања околу вакцинацијата, пропуштени дози или надополнување на имунизацијата треба да се консултира матичен лекар, педијатар или надлежната служба за имунизација.
