Намалените акцизи и ДДВ го амортизираат ценовниот удар врз граѓаните и стопанството, но истовремено ги намалуваат приходите во државната каса. Владините процени се дека до крајот на 2026 година по оваа основа може да недостигаат меѓу 6 и 7 милијарди денари, што повторно го отвора прашањето за ребаланс на Буџетот.
Горивото може да биде поевтино на бензинската пумпа, но разликата не исчезнува од економијата. Таа само се преместува.
Во случајот со Македонија, дел од товарот што инаку би го платиле возачите и компаниите преку повисоки цени на нафтените деривати се префрла врз државниот Буџет преку намалени приходи од акцизи и данок на додадена вредност.
Премиерот Христијан Мицкоски изјави дека Владата очекува до крајот на годината приходите да бидат пониски за околу 6 до 7 милијарди денари во однос на планираното и дека, како последица на тоа, е можно да биде потребен уште еден ребаланс на Буџетот. Според неговото објаснување, само по основ на акцизите ефектот се проценува на околу 5 милијарди денари, а дополнителен кусок произлегува од намалениот ДДВ.
Тоа се приближно 97 до 113 милиони евра помали приходи – износ доволно голем за прашањето за горивата од социјална и енергетска тема да го претвори и во сериозна тема за јавните финансии.
Државата ја амортизира цената, Буџетот го презема ударот
Логиката на мерката е релативно едноставна. Кога светската цена на нафтата расте, повисоката набавна цена постепено се пренесува и во малопродажната цена на бензинот и дизелот. Државата може да дозволи целиот надворешен ценовен шок да се пренесе врз потрошувачите или привремено да се откаже од дел од сопствените даночни приходи.
Македонските мерки се движат во втората насока.
Со намалување на акцизата и ДДВ се намалува даночната компонента во цената на горивото. Така непосредниот товар врз домаќинствата, превозниците, земјоделството и другите компании што трошат големи количества гориво е помал отколку што би бил без интервенција.
Но, фискалниот ефект е спротивен: она што граѓаните не го плаќаат преку повисока даночна компонента на литар гориво, државата не го наплатува како приход. Оттука произлегува и сегашната дилема. Мерката ја намалува цената денес, но отвора потреба државата подоцна да најде друг начин за приспособување на приходите и расходите.
Шест до седум милијарди денари – колкав е всушност ударот?
Основниот Буџет за 2026 година беше усвоен со планирани приходи од 374,9 милијарди денари, расходи од 414,2 милијарди денари и дефицит од 39,2 милијарди денари, односно 3,5 проценти од планираниот БДП. Во таква рамка, намалување на очекуваните приходи за 6–7 милијарди денари не е занемарлива ставка. Тоа е приближно 1,6 до 1,9 проценти од првично планираните годишни буџетски приходи.
Не значи дека државата автоматски ќе мора за ист износ да го зголеми дефицитот. Владата може да интервенира и на расходната страна – преку одложување, кратење или прераспределување на одредени трошоци.
Токму затоа евентуалниот нов ребаланс станува важен. Ребалансот треба да покаже каде точно ќе биде апсорбиран фискалниот удар. Дали преку пониски расходи? Дали преку поголеми приходи од други даночни категории? Дали преку одложување на определени проекти? Или преку комбинација од повеќе механизми?
Тоа ќе биде суштинското економско прашање доколку Владата формално предложи ново прекројување на државната каса.
Зошто евтиното гориво е важно и за инфлацијата?
Цената на горивата не влијае само врз луѓето што секојдневно возат автомобил. Нафтените деривати се вградени во речиси целата економија. Гориво трошат камионите што превезуваат храна, автобусите, земјоделските машини, градежната механизација, дистрибутивните компании и голем број производствени капацитети. Затоа зголемувањето на горивата создава таканаречен секундарен инфлациски ефект: транспортот поскапува, а дел од повисокиот трошок потоа се пренесува во цената на храната, услугите и другите производи.
Оттука, намалувањето на даноците на горивата може да има двоен краткорочен ефект: од една страна директно ја ограничува цената што ја плаќаат потрошувачите, а од друга може да го ублажи пренесувањето на енергетскиот шок врз другите цени.
Мицкоски изјави дека инфлацијата изнесувала 2,3 проценти во јули и 2,6 проценти во август, оценувајќи дека стапките меѓу 2 и 3 проценти се во очекуваните рамки. Во истиот настап тој ја поврза политиката за горивата и со обидот за одржување на ценовната стабилност. Оценката дека инфлацијата е „под европскиот просек“ е владина оценка изнесена од премиерот и треба да се разликува од официјалната статистичка споредба на усогласените индекси за сите европски земји. Државниот завод за статистика ја ажурира базата за хармонизираниот индекс на потрошувачките цени во септември 2026 година.
Фискалната сметка: нема бесплатна интервенција
Од економски аспект, даночното намалување на горивата не е бесплатна мерка.
Кога Владата се откажува од дел од акцизата и ДДВ, непосредниот трошок не се појавува како класичен расход во Буџетот, но се појавува како приход што не е наплатен. Резултатот врз буџетското салдо може да биде сличен. Ако сите други приходи и расходи останат непроменети, пониските даночни приходи значат поголем дефицит. За да се спречи тоа, мора да се направи корекција на друга страна.
Министерството за финансии уште при подготовката на Буџетот за 2026 година ја постави фискалната консолидација како една од главните цели, со првично проектиран дефицит од 3,5 проценти од БДП.
Во мај Министерството повторно нагласи дека среднорочната стратегија е постепено намалување на дефицитот и одржување стабилни јавни финансии во услови на енергетска и ценовна нестабилност. Токму затоа продолжените даночни интервенции врз горивата создаваат дополнителен предизвик: како истовремено да се заштити животниот стандард и да не се наруши патеката на фискалната консолидација.
Кој ја плаќа цената на поевтините горива?
Најкраткиот одговор гласи: цената не исчезнува – само се распределува поинаку.
Во првиот момент најголема корист имаат потрошувачите на гориво. Семејство што редовно го полни автомобилот плаќа помалку отколку во сценарио во кое целосно би се пренела повисоката светска цена. Превозниците имаат понизок трошок. Земјоделците имаат пониски трошоци за механизацијата. Компаниите што зависат од транспорт добиваат барем делумно олеснување. Но, државата во исто време се откажува од дел од приходите.
А Буџетот не е некаков одделен, апстрактен фонд. Од него се финансираат плати во јавниот сектор, пензии, здравство, образование, социјална помош, инфраструктура, субвенции, безбедност и други јавни функции. Оттука, долгорочно гледано, товарот може повторно да се врати во економијата.
Ако кусокот се компензира со кратење на расходите, дел од цената ќе ја почувствуваат корисниците на тие буџетски програми. Ако се финансира преку дополнително задолжување, трошокот делумно се префрла во иднината преку камати и отплата на долг. Ако се компензира со поголеми приходи од други даноци, товарот се префрла на други даночни обврзници. Ако, пак, економскиот раст и подобрата наплата на други приходи го покријат делот што недостига, ефектот може да биде поблаг.
Затоа вистинското прашање не е дали мерката има цена. Прашањето е кој ја плаќа, кога ја плаќа и преку кој буџетски механизам.
Универзална помош или помош и за оние што не им е потребна?
Постои и уште една економска дилема. Намалувањето на даноците на горивата е широка мерка. Не прави разлика меѓу домаќинство со ниски приходи и домаќинство со високи приходи. Не прави разлика ниту меѓу мала фирма и компанија со значително поголем промет.
Секој што купува гориво ја користи намалената даночна компонента. Тоа ја прави мерката едноставна за примена и овозможува ефектот брзо да се почувствува на пумпите. Но, економски гледано, широките мерки обично се поскапи од таргетираните бидејќи дел од фискалната поддршка ја добиваат и субјекти што би можеле да ја поднесат повисоката цена.
Министерството за финансии претходно наведуваше дека, зависно од развојот на енергетската состојба, можат да се разгледуваат и таргетирани мерки.
Доколку високите цени на нафтата траат подолг период, прашањето ќе биде дали широкото даночно олеснување останува најсоодветен инструмент или дел од поддршката би требало повеќе да се насочи кон најранливите категории и најизложените сектори.
Македонија е особено чувствителна на нафтени шокови
Проблемот е дополнително изразен затоа што Македонија е зависна од увоз на нафтени деривати. Тоа значи дека домашната економска политика не може да ја контролира основната светска цена на нафтата. Може само да го амортизира начинот на кој таа цена се пренесува во домашната економија.
Светските цени, транспортните рути, геополитичките кризи, понудата на големите производители и курсните движења се фактори врз кои Скопје има мало или никакво директно влијание.
Економистот Таки Фити предупредува дека нов подолготраен нафтен шок може да создаде ризик од стагфлациски притисоци – истовремено послаба економска активност и повисоки цени. Тоа е најнеповолното сценарио за фискалната политика. Во таква ситуација Владата би требало истовремено да го штити стандардот, да ја ограничува инфлацијата, да го поддржува растот и да го чува буџетскиот дефицит.
А просторот за сите четири цели не е неограничен.
Нов ребаланс ќе покаже каде ќе се направи компромисот
Засега евентуалниот втор ребаланс е најавена можност, а не завршена одлука. Доколку проценката за 6–7 милијарди денари пониски приходи се материјализира, Буџетот ќе мора да се приспособи на новата состојба. Тогаш ќе биде особено важно да се види не само колкави ќе бидат вкупните приходи и расходи, туку кои позиции ќе се менуваат.
Зашто економската тежина на ребалансот не се чита само од конечниот дефицит.
Ако се кратат непродуктивни расходи, ефектот е еден. Ако се одложуваат капитални инвестиции, ефектот е друг. Ако се намалуваат средства за одредени јавни услуги, трета е последицата. Ако повисоките приходи од други категории го надоместат кусокот, потребата од намалување на трошењето може да биде помала. Затоа конечната економска оценка ќе биде можна дури кога ќе биде позната структурата на евентуалниот ребаланс.
Поевтиното гориво има цена – само не ја гледаме на фискалната сметка од бензинската пумпа
За граѓанинот што полни резервоар, најважна е бројката на дисплејот на бензинската пумпа. За државата, меѓутоа, важна е и бројката што не стигнала во Буџетот. Меѓу тие две бројки се наоѓа суштината на сегашната политика.
Пониската акциза и ДДВ можат да го ублажат ценовниот шок, да го намалат транспортниот трошок и да придонесат за послаб пренос на скапата нафта врз општото ниво на цени. Но, ако мерката трае долго, фискалниот трошок расте. Со проценети 6–7 милијарди денари помалку приходи до крајот на годината, веќе не станува збор за маргинална интервенција.
Станува збор за значајна прераспределба на товарот од бензинската пумпа кон државната каса.
И затоа најважното прашање за следниот период нема да биде само колку чини литар гориво, туку и колку чини политиката тој литар да остане поевтин – и од кој дел на Буџетот ќе биде платена таа разлика.
