Премиерот Христијан Мицкоски во интервју за „Брајтбарт њуз“, објавено вчера, ја постави соработката со Соединетите Американски Држави и администрацијата на претседателот Доналд Трамп како прв надворешнополитички приоритет, со очекување политичкото партнерство да се претвори во инвестиции, енергетски и инфраструктурни проекти и поповолен трговски режим. Само еден ден подоцна, денеска еврокомесарката за проширување Марта Кос најави дека Европската Унија се подготвува да го менува самиот модел на проширување – со постепена интеграција, построги демократски гаранции и можни промени во начинот на кој Унијата донесува одлуки.
Двете пораки доаѓаат во ист политички момент и отвораат прашање што за Македонија одамна не е само дипломатско: дали земјата ќе остане заглавена во европската чекалница или ќе успее да ја претвори стратешката врска со Вашингтон во економска и геополитичка предност, без притоа да се откаже од членството во ЕУ.
Вашингтон како прв приоритет, ЕУ како втора стратешка цел
Во разговорот за „Брајтбарт“ Мицкоски не остави многу простор за дипломатска двосмисленост. Тој рече дека неговата Влада силно ги поддржува Трамп и неговата администрација и потсети дека контакти со луѓе блиски до тогашниот претседателски кандидат биле воспоставени уште во текот на кампањата во 2024. година. Премиерот ја опиша Македонија како цврст американски сојузник на Балканот и нагласи дека очекува стратешкиот дијалог со САД да донесе мерливи резултати во безбедноста, енергетиката, технологијата, инфраструктурата, трговијата и инвестициите.
Истовремено, тој не се откажа од европското членство. Напротив, го нарече влегувањето во ЕУ втор голем стратешки приоритет, но со остар јазик го опиша досегашното македонско искуство со процесот, оценувајќи дека по повеќето направени отстапки земјата била „предадена“ и „излажана“. Неговата критика се однесува на последователните политички пречки – од спорот со Грција, преку промената на методологијата за проширување, до сегашниот услов поврзан со Бугарија.
Официјалната хронологија на Европската комисија покажува колку долго трае тој пат. Македонија го потпиша Договорот за стабилизација и асоцијација во 2001. година, кандидатски статус доби во 2005., Европската комисија првпат препорача отворање преговори во 2009., а првата меѓувладина конференција со ЕУ се одржа во јули 2022. Скринингот беше завршен во декември 2023. година.
Нула царини: политичка цел што сè уште треба да стане договор
Најконкретниот економски дел од интервјуто се однесува на трговијата со САД. Мицкоски изјави дека двете страни постигнале основа за договор со нулта царини и дека очекува формализирање на аранжманот при неговата претстојна посета на Соединетите Американски Држави за Генералното собрание на Обединетите нации.
Тука е важна разликата меѓу политичката најава и правно завршениот процес. Во интервјуто премиерот зборува за постигнат компромис и за очекувано потпишување билатерален договор, што значи дека конечниот режим треба да се оценува според текстот што ќе биде потпишан и стапен на сила. Во таа смисла, „нула царини“ во моментов е најавен исход на преговорите, а не причина однапред да се претпостави дека секој производ и секоја трговска категорија веќе имаат идентичен третман.
За македонската економија вистинската вредност на евентуалниот договор нема да биде само во царинските стапки. Многу поважно ќе биде дали полесниот пристап до американскиот пазар ќе донесе нов извоз, инвестиции, производство и вклучување на домашни компании во американски синџири на снабдување.
Антимонот во Крстов Дол – тука американскиот интерес е веќе опиплив
Еден пример веќе постои. Американската International Development Finance Corporation – DFC во април потпиша договор со Pela Global Limited за финансиска поддршка до 5 милиони долари за развој на проектот за повторно активирање на рудникот за антимон Крстов Дол. Според DFC, станува збор за нејзина прва инвестиција во антимон и прв проект на корпорацијата во Македонија. Целта е да се испита техничката и комерцијалната изводливост на проектот и да се создаде потенцијален извор на критичниот минерал за САД и сојузничките пазари.
Тоа е значаен факт, но бара и прецизност. Во дел од домашните преноси интервјуто беше претставено со тврдење дека Македонија има едно од најголемите наоѓалишта на антимон на светот. Меѓутоа, во документите на DFC не се потврдува такво рангирање. Финансирањето е наменето токму за ажурирани анализи на минералните ресурси, студии за изводливост и подготовка на проектот за евентуална изградба. Значи, стратешкото значење е реално, но големината и економската вредност на ресурсот треба да ги покажат стручните истражувања.
Антимонот, кој се користи во батерии, полупроводници, материјали отпорни на оган и одбранбената индустрија, добива дополнително геополитичко значење во услови кога западните земји се обидуваат да ја намалат зависноста од кинеските синџири на снабдување. Токму тука македонската географија и минералните ресурси почнуваат да добиваат вредност што оди подалеку од класичната регионална економија.
Во меѓувреме, Брисел подготвува поинаква ЕУ
Додека Мицкоски зборува за побрза и поконкретна дипломатија со Вашингтон, Марта Кос најавува обид за преобликување на европскиот процес на проширување. Во говор во Загреб нтаа посочи четири области за идната расправа: внатрешни реформи на ЕУ, посилни демократски заштитни механизми, нов пристап кон методологијата на проширувањето и поширока употреба на преодни мерки за идните членки.
Особено важна за земјите што долго чекаат е идејата Унијата да се оддалечи од моделот „сè или ништо“. Кос предлага поамбициозна постепена интеграција, со која кандидатите би можеле порано да добиваат дел од придобивките од европските политики и системи, наместо целиот процес да зависи од еден далечен датум за полноправно членство. Веќе постојат примери, како вклучувањето во Единствената област за плаќања во евра – SEPA – но според Кос тоа не е доволно.
Другиот дел од реформата е построг. Кос порача дека ЕУ мора да се заштити од идни членки кои по приемот би можеле да отстапат од демократските стандарди и владеењето на правото, користејќи ја формулацијата дека Унијата не смее да прима „тројански коњи“. Истовремено се разгледуваат и промени што би ја направиле самата ЕУ пофлексибилна, вклучително и намалување на бројот на области во кои една држава може сама да блокира одлука.
За Македонија ова сè уште не значи автоматско отстранување на конкретната блокада во пристапниот процес. Најавените идеи допрва треба да станат формални предлози и да добијат политичка поддршка од земјите членки. Потенцијалот е во нешто друго: ако постепената интеграција стане реална политика, земјите што со години се движат низ долги политички процедури би можеле да добијат повеќе практични придобивки уште пред полноправното членство.
Црна Гора покажува колку различно може да изгледа истиот процес
Додека Македонија останува во политички чувствителна фаза, Црна Гора веќе го гледа техничкиот финиш на преговорите. До 14. јули годинава Подгорица ги има отворено сите 33 поглавја и привремено затворено 18. Советот на ЕУ веќе формира посебна работна група за подготовка на пристапниот договор, а Европската комисија во јуни го претстави и финансискиот пакет што треба да ги уреди аранжманите поврзани со идното членство.
Црногорската влада ја постави целта сите преостанати поглавја да бидат затворени до крајот на годинава. Тоа е амбиција, а не гарантиран датум за членство: договореното во поединечните поглавја останува привремено сè додека не биде постигнат целосен пристапен договор и тој не помине низ потребните европски и национални процедури. Сепак, разликата во моментумот е очигледна.
Македонија меѓу две политички брзини
Оттука, најважната порака од овие два паралелни настана не е дека Македонија треба да избере меѓу Вашингтон и Брисел. Како членка на НАТО и кандидат за ЕУ таквата поделба би била премногу поедноставена. Прашањето е дали земјата може истовремено да ја претвори американската стратешка поддршка во конкретен економски капитал и да најде функционален излез од европскиот процес што предолго произведува политички услови, а премалку чувство на напредок.
Интервјуто на Мицкоски покажува дека Владата сака односите со САД да се мерат преку договори, инвестиции, енергетика, минерални ресурси и инфраструктура. Новата дебата во ЕУ, пак, покажува дека и Брисел почнува да признава оти моделот во кој кандидатите чекаат со децении има политичка цена.
За Македонија следниот тест затоа нема да биде во големите изјави за пријателство или разочарување. Ќе биде во тоа дали најавените нулти царини ќе станат потпишан договор, дали проектите како Крстов Дол ќе прераснат во одржливи инвестиции и дали новата европска методологија навистина ќе отвори простор за напредок. Вашингтон нуди можност за побрза билатерална прагматика, Брисел најавува промена на правилата. Македонија сега треба да покаже што може да добие од двете.
