Постојат композитори што ги паметиме според револуцијата што ја направиле во музиката, други според совршенството на формата, а трети според способноста да создадат свет кој веднаш го препознаваме како нивен. Петар Илич Чајковски припаѓа на оваа последна, поретка категорија. Доволни се неколку такта од неговата музика за да се почувствува оној чуден спој од нежност и закана, од светлина и меланхолија, од интимна исповед и голема театралност.
Кај него музиката ретко е само убава. Таа речиси секогаш нешто посакува, нешто губи или се обидува да се спротивстави на нешто што изгледа посилно од човекот.
Роден на 7. мај 1840. година во Воткинск, во тогашното Руско Царство, Чајковски не тргнал по патот на чудото од дете што од најрана возраст е подготвено за концертните сали. Неговото образование првично било насочено кон правото и државната служба. Во сопствените автобиографски белешки пишувал за раната наклонетост кон музиката и за патот што постепено го одвел од државната служба кон професионалното музичко образование.
Кога се определил целосно за музиката, веќе бил доволно зрел за да знае дека изборот нема да биде лесен. Тоа можеби е важно и за разбирањето на неговото творештво: во неговата музика ретко има вистинска безгрижност. Дури и кога танцува, како да знае дека танцот нема да трае засекогаш.
Меѓу руската традиција и европската музичка школа
Чајковски живеел во време кога руската музика силно го барала сопствениот идентитет. Композиторите од кругот познат како „Моќната петорка“ настојувале да создадат израз што ќе биде јасно руски, потпирајќи се врз фолклорот, историјата и националната традиција. Чајковски бил во поинаква положба.
Тој ја познавал и ја чувствувал руската музичка почва, но истовремено бил длабоко образован во европската класична традиција. Наместо да избере една страна, создал јазик во кој тие два света се среќаваат. Токму затоа неговата музика лесно ги минала границите. Во неа може да се слушне Русија, но таа не бара од слушателот да биде Русин за да ја разбере.
Таа зборува на поуниверзален јазик – на јазикот на копнежот, стравот, љубовта, осаменоста и надежта. Денес неговото огромно творечко наследство – симфонии, опери, балети, концерти, камерна и вокална музика – е систематизирано и во современите тематски и библиографски каталози на делата на Чајковски.
Композитор што не се плашеше од чувството
Во историјата на уметноста, силното чувство понекогаш се гледало со сомнеж. Премногу емоција лесно може да стане сентименталност, а премногу драматичност – ефект без длабочина. Чајковски постојано се движел по таа граница и токму таму ја пронашол својата сила.
Неговите мелодии не се плашат да бидат убави. Не се кријат зад сложеност за да изгледаат поважни. Тие често се широки, пејачки, веднаш запаметливи. Но под нив речиси секогаш постои немир. Кај Чајковски мелодијата може да звучи како нешто што човекот конечно го нашол, а веќе во следниот миг како нешто што му се оддалечува.
Тоа особено се чувствува во симфониите. Четвртата, Петтата и Шестата симфонија можат да се слушаат како различни варијации на една голема тема – човекот пред судбината. Не судбината како апстрактна филозофска идеја, туку како сила што постојано се враќа и го нарушува личниот мир.
Во Четвртата симфонија таа сила се појавува речиси како предупредување. Во Петтата се враќа како мотив што минува низ целото дело и постепено се преобразува. А во Шестата симфонија, позната како „Патетична“, судирот веќе нема вообичаен триумфален излез. Последниот став не завршува со победнички блесок, туку со тивко гаснење.
Чајковски не ја претставува трагедијата само како спектакл. Во најдобрите моменти, тој ја остава да исчезне во тишина.
„Лебедово езеро“ не е само бајка
За широката публика името на Чајковски можеби најсилно се поврзува со балетот. „Лебедово езеро“, „Заспаната убавица“ и „Оревокршачка“ одамна се дел од светскиот културен репертоар. Нивната популарност понекогаш создава погрешен впечаток дека станува збор за лесна, декоративна музика.
Кај Чајковски балетот никогаш не е само придружба на движењето.
Во „Лебедово езеро“ има бајка, но има и нешто многу потемно: неможноста човекот едноставно да избега од сопствената судбина. Љубовта таму не е удобна награда, туку обид да се надмине свет во кој ветувањата можат да бидат скршени, а доброто не победува автоматски.
„Оревокршачка“, пак, денес често се доживува како речиси задолжителен дел од празничната атмосфера. Но неговата музичка вредност е далеку поголема од сезонската популарност. Чајковски создава свет во кој детското чудење, фантазијата и меланхолијата постојат едно покрај друго. Дури и во најсветлите страници има нешто минливо, како спомен што веќе почнува да исчезнува додека сè уште го живееме.
Токму затоа овие балети преживеале повеќе од еден век. Не затоа што се убав украс, туку затоа што зад убавината има психолошка вистина.
Љубовта кај Чајковски речиси никогаш не е едноставна
Истото важи и за неговите опери. Во „Евгениј Онегин“, според романот во стихови на Александар Пушкин, Чајковски не се обидува само да создаде спектакл. Го интересираат луѓето и она што го пропуштаат.
Татјана ја признава својата љубов во момент кога Онегин не е способен да ја прифати. Кога тој подоцна ќе ја посака, времето веќе го направило своето. Трагедијата не произлегува од голем историски судир, туку од нешто многу попознато: луѓето често го разбираат значењето на нешто дури откако можноста поминала.
Тоа е типично чајковсковска ситуација. Желбата и стварноста речиси никогаш не се совпаѓаат во истиот миг.
Неговата фантазија-увертира „Ромео и Јулија“ го носи истиот печат. Познатата љубовна тема е една од најпрепознатливите мелодии во романтичарската музика, но нејзината убавина е неразделна од знаењето дека љубовта кон која се стреми нема да може да се оствари. Кај Чајковски убавината често е најсилна токму затоа што е загрозена.
Живот меѓу јавниот успех и приватната несигурност
Биографијата на Чајковски долго време била оптоварена со митови, премолчувања и сензационалистички толкувања. Неговиот приватен живот бил сложен, а неговата хомосексуалност во општеството во кое живеел не можела слободно да биде јавен дел од неговиот идентитет. Неговиот краток и несреќен брак со Антонина Миљукова во 1877 година дополнително ја продлабочил личната криза.
Особено необична била неговата врска со богатата покровителка Надежда фон Мек. Таа со години финансиски го поддржувала, а двајцата размениле огромен број писма, иако по заемна согласност речиси не се среќавале лично. Таа дистанца изгледа необично само на прв поглед. Во неа има нешто многу блиско до самиот Чајковски – силна емотивна врска што може да опстои токму затоа што не мора да се соочи со секојдневната близина.
Не треба, сепак, неговата музика да се претвори во психолошки клуч со кој секоја нота ќе се објаснува преку биографијата. Големото дело секогаш е пошироко од животот на својот автор. Но тешко е сосема да се игнорира впечатокот дека Чајковски многу добро го познавал чувството на поделено постоење – меѓу она што човекот го чувствува и она што може да го покаже, меѓу потребата за блискост и стравот од неа, меѓу јавниот успех и приватната ранливост.
Подетален увид во неговиот живот, кореспонденцијата и творечкиот развој нуди и специјализираниот архивски проект Tchaikovsky Research, кој обединува биографски податоци, дела, писма, дневници и други документи поврзани со композиторот.
Зошто Чајковски сè уште нè допира
Чајковски починал на 6. ноември 1893. година во Санкт Петербург, само неколку дена по премиерата на Шестата симфонија. Најшироко прифатеното историско објаснување е дека смртта настапила од колера, иако околу неа подоцна се појавиле и други теории.
Меѓутоа, неговата музика никогаш не останала затворена во XIX век.
Таа и денес е присутна во концертните сали, оперските куќи, балетските сцени, филмот и популарната култура. Дел од причината е очигледна: Чајковски знаел да пишува мелодии што се паметат. Но тоа не е доволно објаснување. Историјата познава многу автори на прекрасни мелодии што постепено исчезнале од репертоарот.
Кај него останува нешто друго.
Тој не ја третира ранливоста како слабост што треба да се сокрие. Неговата музика може да биде величествена, театрална и раскошна, а сепак во нејзиното средиште често стои еден осамен човек што се обидува да го разбере сопствениот живот. Токму тука лежи неговата современост.
Чајковски не ни ветува дека секоја борба завршува со победа, ниту дека секоја љубов ќе најде свое место. Не бара ни да се помириме со тоа. Наместо одговор, ни остава музика во која човекот продолжува да чувствува и тогаш кога не може да го промени исходот.
Можеби затоа повеќе од еден век по неговата смрт неговите симфонии, концерти, опери и балети и натаму звучат толку блиску. Не затоа што го слушаме само животот на еден руски композитор од XIX век, туку затоа што во неговата музика лесно препознаваме нешто сопствено – оној миг кога разумот веќе знае дека нешто е невозможно, а срцето сè уште не се откажало.
