Од Сафо до нас не стигнал цел глас, туку глас во прекини. Неколку песни, многу фрагменти, редови сочувани на папирус, цитати пренесени од подоцнежни автори – и сепак доволно за нејзината поезија да остане жива повеќе од две ипол илјади години. Таа е еден од оние ретки автори кај кои загубата не го намалила присуството. Напротив, празнините околу стиховите како да го засилуваат нивниот одек.

Сафо живеела на островот Лезбос, најверојатно меѓу крајот на VII и почетокот на VI век пред нашата ера. За нејзиниот живот се знае малку со сигурност, но античката традиција ја вброила меѓу најголемите лирски поетеси. Нејзините песни биле создадени за пеење, веројатно со придружба на лира, во време кога поезијата не била тивок текст на страница, туку глас, музика, здив и присуство. Поетскиот профил на Сафо и прегледот на Academy of American Poets ја нагласуваат токму таа непосредност на нејзината лирика – обраќање од едно човечко суштество кон друго, без епска дистанца и без голема историска сценографија.

Поезијата што ја симнува љубовта од небото

Пред Сафо големата поезија најчесто ја поврзуваме со богови, војни, херои и судбини на народи. Кај неа тежиштето се поместува кон нешто навидум помало, а всушност подеднакво драматично – мигот во кој човекот гледа, посакува, љубомори, се плаши дека ќе загуби и чувствува дека сопственото тело повеќе не му припаѓа.

Нејзината револуција не е во тоа што пишува за љубовта. За љубовта се пеело и пред неа. Револуционерно е тоа што љубовта кај Сафо не е украс, митолошка поука или повод за идеализирање. Таа е физички настан. Јазикот се крши, огнот се движи под кожата, видот исчезнува, во ушите одѕвонува, потта се разлева, телото трепери. Чувството не се опишува од безбедна далечина – тоа се случува во самиот стих.

Токму затоа Сафо звучи современо. Можеме лесно да ја претвориме во личност од нашето време, а нејзиниот говор да го препознаваме пред да го објасниме. Таа го знае оној миг кога присуството на саканата личност ја нарушува рамнотежата на целиот свет.

Избрана песна – Фрагмент 31

Меѓу најпознатите сочувани песни е Фрагмент 31, песна во која говорничката гледа како саканата жена разговара и се смее со маж што седи покрај неа. Мажот е речиси спореден лик. Вистинската драма се одвива во телото на онаа што гледа.

Фрагмент 31 – авторски препев на македонски

На боговите рамен ми се чини
оној што седи спроти тебе
и одблизу го слуша
твојот сладок глас,

и смеата што буди желба.
Од неа срцето во градите
ми се вознемирува; штом ќе те погледнам,
гласот ме напушта.

Јазикот ми се крши,
тенок оган под кожата ми минува,
очите веќе ништо не гледаат,
а во ушите ми ѕвони.

Пот ме облева,
трепет го зафаќа целото тело,
побледа сум од трева
и ми се чини дека сум близу до смртта.

Препевот е направен според сочуваниот старогрчки текст и достапните современи преводи. Песната е фрагментарна, па нејзиниот крај не е целосно зачуван.

Љубомора, восхит или страв од исчезнување

Фрагмент 31 често се чита како песна за љубомората. Говорничката гледа друг човек на местото што самата го посакува. Тој може да седи спроти саканата жена, да го слуша нејзиниот глас и да ја гледа нејзината смеа без да се распадне. Токму затоа ѝ изгледа „рамен на боговите“ – не нужно затоа што е возвишен, туку затоа што го издржува она што за неа е речиси неподносливо.

Сепак, песната е поголема од љубомората. Во неа има и восхит пред силата на туѓото присуство. Саканата личност не прави ништо необично – зборува и се смее. Сето необично се случува во оној што ја гледа. Така Сафо создава една од најточните слики на желбата: светот продолжува нормално, а во еден човек се случува катастрофа.

Редоследот на телесните реакции е речиси немилосрден. Најпрвин исчезнува говорот. Потоа доаѓа огнот, се губат видот и слухот, телото се облева во пот и го зафаќа трепет. Љубовта овде не го проширува субјектот – таа го разградува. Човекот кој посакува станува несигурен во сопствените сетила, како да се приближува до границата меѓу свеста и исчезнувањето.

Женскиот глас што историјата не успеала да го замолчи

Сафо денес неизбежно се чита и низ нејзината поезија за желбата меѓу жени. Од името на островот Лезбос и од нејзиното културно наследство подоцна произлегле современите поими поврзани со лезбискиот идентитет. Сепак, нејзината поезија не треба да се сведе само на биографска етикета. Античките категории на љубовта, полот, заедницата и поетското обраќање не се идентични со денешните, а сигурните податоци за нејзиниот живот се мошне ограничени.

Она што не е спорно е силата на гласот. Во култура во која најголем дел од сочуваната книжевност зборува преку машки искуства, Сафо го поставува женското чувство во средиштето на поезијата. Не како спореден мотив и не како украсна фигура, туку како цел свет со сопствена тежина, еротика, страв, достоинство и болка.

Токму тука се наоѓа и нејзината трајна важност. Сафо не бара дозвола нејзиното чувство да биде голема тема. Таа пишува како веќе да знае дека трепетот на едно тело може да биде подеднакво значаен како падот на еден град.

Фрагментот како судбина

Од некогашниот обемен корпус на Сафо преживеал само мал дел. Таа загуба често се претвора во романтична легенда, но зад неа стои сурова историја на ракописи што не биле препишувани, материјали што се распаднале и книжевни традиции кои избирале што ќе зачуваат. Денес ја читаме поетесата низ остатоци, а сепак тие остатоци не звучат како мртви археолошки предмети.

Фрагментот 31 е доволен доказ. Во него нема развиена приказна, ниту објаснување кој е присутен, каде се наоѓаат ликовите и што ќе се случи потоа. Има само поглед, глас, смеа и тело што ја губи својата сигурност. Токму затоа песната останува отворена за секој нов читател. Нејзината недовршеност не е слабост – таа е простор во кој искуството повторно се случува.

Сафо преживеала не затоа што историјата била милостива кон неа, туку затоа што неколкуте сочувани зборови биле посилни од заборавот. Нејзиниот свет е далечен, но чувството е опасно блиску: доволно е некој да се насмее, а во друг човек да се урне целиот поредок на телото.