Зборот „Индијанци“ во нашиот јазик сè уште се користи како општ, историски и препознатлив назив за домородните народи на Северна Америка. Но, токму тој збор носи во себе стара европска заблуда, колонијална грешка што од географско недоразбирање станала име за цели цивилизации. Затоа денес, кога зборуваме сериозно и достоинствено, подобро е да кажеме: домородни народи, Први народи, Индиген народи, Американски Индијанци и Алјаски домородци во САД, односно First Nations, Inuit и Métis во Канада. Во правниот јазик, терминот „American Indian“ и натаму постои, но човечката вистина е многу поширока од бирократската ознака.
Овој есеј не е приказна за „исчезнати народи“, како што премногу често сугерира романтичната западна слика за Индијанецот на коњ, на хоризонтот, во зајдисонце. Тоа е приказна за народи што преживеале освојување, договори што не биле почитувани, присилни преселби, интернати, забрани на јазикот, губење земја и долга борба за политичко, културно и духовно опстанување. Тие не се фолклор од минатото, туку современи народи со влади, јазици, судови, универзитети, уметници, активисти, економии и свои визии за иднината.
Земјата како паметење, не како имот
За многу домородни народи земјата никогаш не била само недвижност, ниту парцела што може да се измери, продаде и запише во катастар. Таа била родослов, духовна географија, гроб, ловиште, песна, пат, мит, обврска кон предците и кон оние што уште не се родени. Колонијалната држава, пак, најчесто ја гледала земјата како ресурс: шума, руда, вода, пасиште, железница, граница, сопственост. Во таа разлика се крие голем дел од трагедијата на Северна Америка.
Кога европските сили и подоцнежните држави почнале да склучуваат договори со домородните народи, на хартија често се зборувало за мир, заштита и меѓусебни обврски. Во стварноста, многу договори станале пат кон губење територии, ограничување на движењето и создавање резервати. Затоа резерватот е парадокс: тој е и последица на одземање, и простор на преживување; и симбол на затворање, и политичка основа од која многу народи денес ја обновуваат својата самоуправа.
Резерватот: меѓу засолниште и рана
Во САД федералниот индијански резерват се дефинира како земја резервирана за племе или племиња преку договор, извршна наредба, федерален закон или административна одлука, како трајна племенска татковина, при што федералната влада ја држи титулата на земјата во доверба за племето. Тоа суво правно објаснување открива многу: резерватот не е обична општина, но не е ни целосно независна држава; тој е простор во кој племенскиот суверенитет постои, но постојано се судира со федералната и државната власт.
САД денес признаваат стотици федерално признати американско-индијански племиња и алјаски домородни ентитети. Тоа не значи дека сите имаат ист политички капацитет, иста територија или исто ниво на економска моќ. Некои управуваат со големи земјишни целини, други со фрагментирана земја, а некои воопшто немаат резерват. Во таа нерамномерност се гледа целата историја на договори, преселби, правни битки и политички признанија.
Но, резерватот не смее да се сфати само како простор на сиромаштија, како што често се појавува во површните медиумски слики. Да, многу резервати носат тешки последици од колонијализмот: сиромаштија, недоволна инфраструктура, здравствени кризи, трауми од интернатските системи и долга недоверба кон државните институции. Но тие се и места на јазична обнова, племенски судови, културни школи, економски иницијативи, духовни церемонии и современа политика. Резерватот е рана, но и упориште.
Канада: First Nations, Inuit и Métis не се еден народ
Во Канада сликата е поинаква, иако колонијалната логика е сродна. Таму официјално се признаваат три големи групи домородни народи: First Nations, Inuit и Métis. First Nations се една од трите признати групи на домородни народи во Канада, заедно со Inuit и Métis. Во Канада постојат стотици заедници на First Nations, со многу народи, култури и домородни јазици.
Канадскиот резерват е земја издвоена за користење и корист на First Nation, но тој не треба да се меша со традиционалната територија на тој народ. Традиционалната земја е многу поширока, подлабока и постара од резервната парцела. Затоа е важно резерватите да не се мешаат со подрачјата на земјишни побарувања, кои се однесуваат на традиционалните земји на народот – многу поголеми од самиот резерват.
Тоа е клучна разлика. Резерватот е правна категорија создадена од колонијалната држава. Татковината е нешто друго: простор на паметење, јазик, лов, миграција, роднинство и духовна припадност. Кога тие две нешта се мешаат, се добива впечаток дека домородните народи „добиле земја“. Во многу случаи, историската вистина е обратна: од огромни простори им останале ограничени делови, а потоа и тие делови биле ставени под државна контрола.
Нунавут не е индијанска држава, туку инуитска политичка победа
Нунавут често се споменува како пример за „индијанска држава“, но тоа е неточно. Нунавут не е независна држава, ниту класичен резерват. Тој е канадска територија, создадена на 1. април 1999. година со поделба на поранешните Северозападни Територии. Името Nunavut значи „наша земја“ на инуктитут, јазикот на Инуитите, а самото создавање на територијата беше еден од најважните политички моменти во современата историја на домородното самоуправување во Канада.
Нунавут не е резерват токму затоа што неговата влада е јавна влада, избрана од сите жители, Инуити и не-Инуити. Но, бидејќи Инуитите се мнозинство, тие имаат реална можност да ја обликуваат политиката според својата култура, јазик, традиција и потреби. Во тоа е историската новина: не станува збор само за „земја дадена на домородци“, туку за обид домородниот народ да влезе во федерацијата не како остаток од минатото, туку како политички субјект.
Создавањето на Нунавут произлезе од голем договор за земјишни побарувања. Тој договор ја признава инуитската врска со земјата, водите и морскиот мраз, и зборува за права, бенефиции, учество во управувањето со земјата, водите, ресурсите и дивиот свет. Во еден смисол, Нунавут е најмоќниот одговор на старата идеја дека домородните народи треба да бидат „администрирани“. Инуитите не барале само помош, туку политички простор. Не барале само признание на фолклорот, туку право да учествуваат во управувањето со земјата што ја сметаат за своја.
Затоа Нунавут е повеќе од северна територија со снег, мраз и далечни заедници. Тој е институционализирана меморија.
Самоуправа без илузии
Не треба да се романтизира. Нунавут се соочува со сериозни предизвици: високи трошоци за живот, недостиг на домување, далечни заедници, климатски промени, здравствени и образовни нееднаквости, јазична борба и зависност од федерални финансии. Старите колонијални последици не исчезнуваат затоа што се појавила нова територијална карта. Политичкото признавање е почеток, не крај.
Сепак, значењето на Нунавут е огромно. Тој покажува дека домородната иднина не мора да биде сведена на резерват како простор на преживување. Може да биде и територија, парламент, јавна администрација, законодавство, јазична политика, културен модел и политичко учество. Тоа не е независност во класична смисла, но е форма на самоуправа што ја менува старата колонијална реченица: „ние ќе управуваме со вас“.
Од резерват до право на иднина
Најдлабоката неправда кон домородните народи не била само во тоа што им била одземена земјата, туку што им било одземено правото да бидат современи. Од нив често се очекувало да останат замрзнати во минатото: во пердуви, кануа, иглуа, бизони и митски пејзажи. Кога ќе побараат суд, универзитет, рударски договор, телекомуникации, здравствен систем, современа уметност или политичка автономија, тогаш западната фантазија се збунува. Таа сака „автентични Индијанци“, но не секогаш сака живи политички народи.
Токму затоа Декларацијата на Обединетите нации за правата на домородните народи е важна рамка: таа го потврдува правото на домородните народи на самоопределување, на зачувување на културата, институциите, јазиците и земјите, и на учество во одлуките што ги засегаат. Таа не ја решава историјата сама по себе, но го менува јазикот на иднината: домородните народи не се „прашање“, туку субјекти со права.
Домородни племиња
Приказната за Индијанците, резерватите и Нунавут не е приказна за една иста судбина, туку за многу различни народи што биле ставени под ист колонијален поглед. Резерватот ја покажува историјата на ограничување, но и силата на опстанокот. Нунавут ја покажува можноста домородната земја да стане политички простор, а не само предмет на државна грижа. Меѓу тие две слики – резерватот како рана и Нунавут како институционална победа – се движи големата драма на домородна Северна Америка.
Земјата не е само место на кое се живее. За овие народи таа е доказ дека историјата не завршила со освојувањето. Дека јазикот може да се врати. Дека договорите може повторно да се читаат. Дека мапата, иако некогаш била оружје, може да стане простор за исправка. И дека народ што бил прогласуван за минато може, со тивка и долга упорност, да стане еден од најважните гласови на иднината.
