Бугарија не бара добрососедство, туку право да ја уредува туѓата меморија

Кога еден сосед не се задоволува со граница, договор, размена, соработка и европска перспектива, туку бара право да именува туѓ јазик, туѓа историја, туѓ идентитет и туѓо минато, тогаш веќе не зборуваме за спор меѓу две држави. Зборуваме за хегемонистички проект. Бугарија во односот кон Македонија одамна не настапува само како сосед што има политички забелешки, туку како држава што сака да биде арбитер на македонското постоење.

Тука мора да се направи важна разлика: критиката не е кон бугарскиот народ, ниту кон неговата култура, јазик или право на сопствена историска самосвест. Критиката е кон државната политика на Бугарија која со години ја користи европската интеграција на Македонија како инструмент за притисок. Таа политика не бара само уставна формулација, не бара само „малцинско право“, не бара само историска комисија. Таа бара македонската самосвест да биде ставена под услов.

Кога јазикот станува предмет на туѓо одобрение

Најјасниот доказ за природата на бугарската политика не е во дипломатската реторика, туку во документите. Во изјава приложена кон документите на Советот на ЕУ од јули 2022. година Бугарија изнесува став дека македонскиот јазик е резултат на „секундарна кодификација“ и додава дека секое споменување на службениот јазик на Македонија во документите на ЕУ не треба да се толкува како бугарско признавање на македонскиот јазик. Тоа не е обична забелешка. Тоа е обид да се внесе негација во самиот европски административен јазик.

Со други зборови: Бугарија не вели само „имаме спор“. Таа вели: вашиот јазик за нас не е она што вие велите дека е. Тоа е суштината на асимилаторската логика. Таа не мора секогаш да доаѓа со груба сила; денес често доаѓа како фуснота, протокол, анекс, изјава, услов, преговарачка рамка. Современата асимилација не секогаш забранува. Понекогаш само бара другиот да се објаснува до бескрај, да се правда пред туѓ архив, да докажува дека е тоа што е.

Македонскиот јазик не постои затоа што Софија го признала. Македонскиот јазик не постои затоа што Брисел го дозволил. Тој постои затоа што низ него се мислело, пеело, страдало, пишувало, молчело и се пренесувала меморија. Јазикот не е административна услуга. Тој е дом.

ЕУ како соучесник преку процедура

Проблемот станува потежок затоа што Европската Унија наместо јасно да ја оддели европската интеграција од билатералната идентитетска уцена, дозволи бугарските барања да станат дел од процесот. Формално, ЕУ зборува за реформи, владеење на правото, борба против корупција, јавна администрација и европски стандарди. И сето тоа е потребно. Но кога една земја-членка успева да ја внесе својата национална историска агенда во пристапниот процес на земја-кандидат, тогаш Унијата престанува да биде само медијатор. Таа станува рамка во која посилниот ја диктира цената.

Европската комисија бележи дека меѓувладината конференција со Македонија се одржала во јули 2022. година, а скрининг-процесот завршил во декември 2023. година. На хартија процесот постои. Во реалноста политичкиот премин кон суштински преговори останува врзан за услови произлезени од бугарската блокада.

Советот на ЕУ во преговарачката рамка зборува за заштита и недискриминаторски третман на граѓаните што припаѓаат на малцинства или заедници. Тоа само по себе е европски принцип. Проблемот е кога тој принцип се користи селективно, како врата низ која една соседна држава влегува во уставниот и идентитетскиот простор на друга.

Така ЕУ станува поддржувач – можеби не секогаш идеолошки, но секако институционално. Таа не мора да ја споделува секоја бугарска теза за македонскиот јазик за да биде одговорна. Доволно е што дозволува тие тези да имаат политичка тежина во пристапниот процес.

Брисел ја нарекува уцената „европски консензус“

Бугарија, пак, денес вешто ја пакува својата позиција како европска, а не како бугарска. Во 2025. година бугарското Министерство за надворешни работи соопшти дека Софија останува цврсто посветена на „европскиот консензус“ од јули 2022. година и нема дополнителни услови надвор од него.

Токму тука е трикот. Кога едно национално барање еднаш ќе биде внесено во европска рамка, потоа неговиот носител може да каже: „Ова веќе не е наше барање, ова е европски услов“. Така бугарската политика добива наднационален штит. А Македонија, наместо да преговара со ЕУ за европски стандарди, преговара со ссвој сосед за тоа колку од неговата историска интерпретација треба да внесе во својата политичка иднина.

Ова е опасен преседан. Денес е Македонија. Утре може да биде која било мала држава што ќе се најде пред капијата на Унијата, со сосед внатре и со историски апетит на масата. Ако европската интеграција стане механизам за билатерална доминација, тогаш ЕУ не извезува вредности, туку асиметрии.

Историјата како алатка за дисциплинирање

Бугарската политика кон Македонија најмногу се потпира врз една стара претпоставка, имено дека минатото може да биде сопственост. Од таа претпоставка произлегува барањето за „заедничка историја“ во форма што не значи заедничко читање, туку хиерархија: Бугарија како извор, Македонија како изведенка.

Таквата позиција не е научна смиреност, туку политичка волја. Се разбира, историјата е сложена. Балканот е простор на преплетувања, миграции, империи, верски и јазични премини. Но сложеноста не му дава право на еден сосед да го поништува модерното самоопределување на друг. Ниту една нација не е создадена во лабораторија на чистота. Сите европски нации се историски процеси, културни конструкции и политички созревања. Само од Македонците постојано се бара да бидат „докажани“ пред туѓа комисија.

Во тоа има нешто длабоко неправедно. Бугарија не ја оспорува Македонија затоа што нема доволно факти за неа. Таа ја оспорува затоа што македонското постоење го нарушува нејзиниот стар наратив за просторот, јазикот и историјата. Затоа спорот не може да се сведе на учебници. Тој е спор околу правото на самоименување.

Европа што молчи кога треба да биде принципиелна

ЕУ често зборува за достоинство, човекови права, различност, културна посебност и заштита на идентитетите. Но токму на македонскиот пример тие зборови ја покажуваат својата слабост. Кога треба да се заштити правото на една мала нација да не биде предмет на историско условување, Брисел станува технички, ладен и процедурален.

Во 2025. година европската дипломатија повторно ја притискаше Македонија да ги направи „следните чекори“ кон отворање на преговорите, при што како клучен чекор се наведуваше уставна измена за внесување на бугарската заедница – услов поставен од Бугарија за да ја тргне блокадата. Ројтерс исто така извести дека македонските преговори се во застој поради бугарските приговори околу историјата и јазикот, како и барањето за уставно признавање на бугарското малцинство.

Тоа значи дека ЕУ не е само набљудувач. Таа ја повторува логиката на условот. Дури и кога зборува со европски јазик, таа ја пренесува бугарската рамка. А кога рамката е неправедна, неутралноста станува форма на поддршка.

Македонскиот одговор не смее да биде хистерија, туку зрел отпор

Македонија не треба да одговори со омраза. Омразата е најлесниот подарок што може да му се даде на хегемонистот. Таа го валка сопствениот аргумент и му овозможува на другиот да се претстави како жртва. Македонскиот одговор мора да биде поинаков: јасен, достоинствен, правно прецизен, културно самоуверен и политички тврд.

Не треба да се негираат правата на ниту една заедница во Македонија. Напротив, токму Македонија треба да покаже дека нејзината државност не се плаши од различност. Но едно е заштита на граѓански права, а друго е прифаќање на туѓа историска уцена како европски услов. Првото е демократска обврска. Второто е капитулација на принципот.

Македонија мора да инсистира на јасна линија: за човекови права – да; за владеење на правото – да; за реформи – да; за европски стандарди – да. За негација на македонскиот јазик, историја и идентитет – не. Никогаш.

Соседството не е лиценца за присвојување

Бугарија може да биде сосед, партнер, трговски соработник, културен соговорник, членка на ист европски простор. Но не може да биде сопственик на македонската меморија. Не може да одлучува што сме биле за да ни дозволи што ќе бидеме. Не може да ја условува нашата иднина со нејзина верзија на нашето минато.

А ЕУ, доколку сака да остане верна на сопствената приказна, мора да разбере дека Македонија не е тест само за Скопје. Македонија е тест за Брисел. Тест дали Унијата е заедница на вредности или клуб во кој членките можат да ги претвораат своите национални комплекси во европски услови.

Сосед со хегемонистички и асимилаторски цели не станува помалку опасен кога зборува со дипломатски речник. А поддржувачот не станува невин само затоа што својата поддршка ја нарекува процедура. Во македонскиот случај суштината е едноставна и тешка: не се брани само патот кон ЕУ, туку правото на еден народ да не биде препишуван од сосед и заверуван од Брисел.