Кога Европската комисија бара од Google да го отвори Android за конкурентски AI асистенти, тоа не е само уште една регулаторна епизода во долгата војна меѓу Брисел и Силициумската долина. Тоа е судир околу прашањето кој ќе стои меѓу човекот и неговиот дигитален живот: производителот на телефонот, сопственикот на оперативниот систем, AI асистентот што „помага“ – или самиот корисник.
Во таа точка смартфонот престанува да биде обичен уред. Тој станува приватна командна соба: таму се пораките, гласот, контактите, навиките, пребарувањето, плаќањата, фотографиите, календарот, локацијата и сè поголем дел од мисловната рутина. Затоа битката околу AI асистентите е многу поголема од спорот дали некој друг ќе може да каже „разбуди се“ наместо Gemini или Siri. Станува збор за тоа дали идната дигитална моќ ќе биде затворена во две-три корпорациски куќишта или ќе мора да помине низ јавни правила.
Што всушност бара Европската комисија од Google
На 16. јули 2026. година, Европската комисија објави две обврзувачки спецификациски мерки за Google во рамките на Законот за дигитални пазари – Digital Markets Act, познат како DMA. Првата се однесува на интероперабилноста на AI услугите со Android, а втората на пристапот до дел од податоците од Google Search за други пребарувачи и AI четботови со пребарувачки функции.
Во превод на секојдневен јазик Брисел вели: ако Gemini добива длабок системски пристап до Android, тогаш и конкурентските AI асистенти мора да имаат реална можност да работат со слична функционалност. Не како обични апликации што стојат настрана, туку како вистински асистенти што можат да се активираат со глас, да разбираат контекст, да извршуваат задачи во други апликации и да работат во заднина со јасна согласност на корисникот.
Ова ја погодува самата архитектура на мобилната моќ. Android е најраспространетиот мобилен оперативен систем во Европа, а Европската комисија нагласува дека околу 60% од европските мобилни корисници користат Android уреди. Ако пристапот до најважните системски функции го има само Google, тогаш пазарот на AI асистенти однапред е накривен во корист на Gemini.
AI асистентот веќе не одговара – тој дејствува
Долго време дигиталниот асистент беше нешто меѓу будилник, пребарувач и гласовна играчка. Денес таа фаза завршува. Новите AI агенти не се замислени само да кажат какво е времето или да најдат информација, туку да завршат задача: да испратат порака, да резервираат превоз, да состават одговор, да споредат понуди, да работат со апликации, да читаат контекст од екранот, па дури и да дејствуваат додека телефонот е заклучен или корисникот прави нешто друго.
Токму тука е уредничката суштина: вештачката интелигенција повеќе не е само слој над интернетот, туку нов интерфејс кон светот. Panoptikum веќе ја отвори оваа линија во текстот „Вештачката интелигенција повеќе не одговара – почнува да дејствува“. Сега таа теза добива и регулаторна форма: ако AI агентот ќе дејствува во наше име, тогаш прашањето кој го контролира пристапот до телефонот станува прашање на пазар, приватност и граѓанска автономија.
Google тврди дека отворањето на системот носи ризици. И тоа не е празен аргумент. Длабок пристап до оперативен систем значи потенцијален пристап до чувствителни функции: микрофон, апликации, екрански контекст, податоци на уредот, системски поставки, задачи во заднина. Но исто толку важен е и другиот дел од приказната: компанија што веќе има доминантна позиција не може приватноста да ја користи како ѕид зад кој ќе ја заклучи конкуренцијата.
Google Search: најскапиот ресурс не е одговорот, туку податокот
Втората мерка на Европската комисија е помалку видлива за обичниот корисник, но можеби уште поважна за иднината на пребарувањето. Комисијата бара Google да споделува одредени пребарувачки податоци со други пребарувачи и со AI четботови што нудат пребарувачки функции, под услов тие податоци да бидат анонимизирани и заштитени.
Ова е директен удар врз една од најмоќните предности на Google: огромната скала на пребарувачки сигнали. Пребарувачот не е силен само затоа што има алгоритам, туку затоа што со години учи од милијарди пребарувања, кликнувања, формулации, грешки, навики и повторувања. Тој податочен океан создава предност што нов конкурент тешко може да ја стигне.
Затоа ЕУ не се занимава само со „фер игра“ во класична смисла, туку со прашањето како воопшто се создава конкуренција кога најважниот ресурс – податоците – веќе е концентриран кај оној што доминира. Во дигиталната економија стартната линија не е еднаква ако еден играч влегува со историски капитал од податоци, инфраструктура, кориснички навики и фабрички поставена присутност на милиони уреди.
Apple избра друга тактика: нема Siri AI за iPhone и iPad во ЕУ
Додека Google формално влегува во процес на прилагодување, Apple тргна со поинаков притисок. Во јуни 2026. година Apple објави дека Siri AI нема да биде достапна за корисниците во Европската унија на iPhone и iPad со iOS 27 и iPadOS 27, наведувајќи го DMA како причина. Според Apple, регулаторните барања го отежнуваат безбедното отворање на системските функции кон други виртуелни асистенти.
Европската комисија, пак, возврати со позиција дека одлуката за ненудење на Siri AI во ЕУ е одлука на Apple, а не забрана од DMA. Таа разлика е политички важна. Големите технолошки компании сè почесто го претставуваат регулирањето како казна за корисникот: ако државата или ЕУ поставуваат правила, тогаш граѓаните ќе добијат помалку функции, подоцна или воопшто нема да ги добијат. Таа реторика не треба да се прифаќа без проверка.
И тука повторно се појавува старата дилема: дали иновацијата бара слободен простор за компаниите или јасни правила за да не стане монопол? Одговорот не е удобен. Без технолошки компании нема брз развој, но без јавни правила развојот лесно станува приватна власт.
Избор за корисникот или нова површина за ризик?
Отворањето на Android кон други AI асистенти може да биде добро за корисниците. Може да донесе повеќе избор, подобри услуги, специјализирани асистенти за образование, работа, јазици, пристапност, приватност или локални потреби. За Европа, тоа може да значи и простор за домашни компании што инаку би останале заклучени надвор од најважниот мобилен слој.
Но ова не смее да се романтизира. Повеќе AI асистенти со длабок пристап до телефонот значи и повеќе потенцијални точки на злоупотреба. Ако една апликација може да чита контекст, да автоматизира задачи и да дејствува преку други апликации, тогаш приватноста веќе не е само прашање на политика за колачиња. Таа станува прашање на архитектура: кој што гледа, кога гледа, со чија согласност, за која цел и со каква можност за повлекување на пристапот.
Во оваа смисла темата природно се надоврзува на Panoptikum анализата „Вештачката интелигенција и прашањето што не смее да задоцни: може ли човекот да ја задржи контролата?“. Контролата не се губи само кога машината станува „премногу паметна“. Таа се губи и кога корисникот повеќе не разбира кој посредува меѓу неговата намера и дигиталната реализација.
Зошто е ова важно и за Македонија
Македонија не е членка на Европската унија, но дигитално одамна живее во европскиот и глобалниот екосистем. Македонските корисници користат Android, iPhone, Google Search, AI четботови, продавници за апликации, облачни услуги и платформи што се регулираат надвор од Скопје. Кога Брисел ќе постави правило за Google или Apple, ефектите не остануваат зад границите на ЕУ. Тие често се прелеваат во производи, верзии, стандарди, безбедносни модели и деловни практики што ги користиме и овде.
Тоа значи дека македонската дигитална јавност не смее да ја чита оваа тема како далечна технолошка вест. Таа е најава за тоа како ќе изгледа телефонот што секој ден го носиме во џеб: дали ќе биде заклучен коридор кон услугите на една компанија или отворен, но строго регулиран простор во кој изборот не ја жртвува безбедноста.
Panoptikum веќе пишуваше дека вештачката интелигенција не дојде од иднината, туку ја создадовме преку интернетот. Сега доаѓа следното прашање: кога таа интелигенција ќе се всели во оперативниот систем, во пребарувачот и во личниот уред, кој ќе ја поставува рамката – пазарот, државата, Европа, корпорацијата или граѓанинот?
Европа не ја запира технологијата – ја принудува да покаже кој ја контролира
Најлесно е спорот да се претвори во навивање: ЕУ против Big Tech, иновација против регулација, приватност против конкуренција. Но вистинската слика е посложена. Европа не ја забранува вештачката интелигенција. Таа се обидува да спречи идниот AI слој да биде изграден врз старата концентрација на моќ: оперативни системи, пребарувачи, продавници за апликации, фабрички поставени услуги и податочни монополи.
Тоа е тешка задача. Лошо напишаните правила можат да ја забават иновацијата. Недоволно строгите правила можат да ја претворат иновацијата во зависност. Во средината стои корисникот, кому сите му ветуваат удобност, брзина и интелигентна помош – но ретко му објаснуваат што точно предава за возврат.
Битката околу Android, Gemini, Siri AI и конкурентските асистенти е само почеток. Следната голема дигитална власт нема да изгледа како пребарувачка лента, ниту како продавница за апликации. Ќе изгледа како глас што љубезно нè прашува: „Што сакаш да направам за тебе?“ Прашањето е кој ќе стои зад тој глас.
