Постојат личности чија важност полесно се мери според бројот на книги што ги оставиле, и други кај кои бројката речиси ништо не кажува. Книжевното дело на Кирил Пејчиновиќ не е големо по обем, но се појавува во миг кога едно многу поважно прашање бара одговор: на кој јазик треба да му се зборува на човекот за тој навистина да го разбере напишаното?
Во тоа прашање се наоѓа суштината на Пејчиновиќ.
Книгата мора да стигне до човекот
Роден во Теарце, Тетовско, околу 1771. година, Кирил Пејчиновиќ живее во време кога книгата е ретка, писменоста ограничена, а културниот и духовниот живот на македонското население се одвива во сосема поинакви историски околности од оние што денес ги подразбираме кога зборуваме за образование и литература. Неговиот пат минува низ монашкиот живот, Хиландар, Марковиот манастир кај Скопје и, конечно, Лешочкиот манастир кој ќе стане средиште на неговата просветна и книжевна работа. Подетални биографски и книжевноисториски податоци за него се достапни и во Енциклопедијата на македонската книжевност.
Да го гледаме Пејчиновиќ само како свештеник што пишувал верско-поучни книги значи да го пропуштиме најинтересниот дел од неговата појава. Неговата намера била практична и непосредна – словото да стигне до луѓето. А за да стигне, морало да биде разбирливо. Тука народниот јазик добива нова тежина.
На почетокот на XIX век Пејчиновиќ и Јоаким Крчовски се меѓу авторите кои народниот говор го внесуваат во печатената книга. Блаже Конески нивната дејност ја поставува во поширокиот процес на постепено навлегување на народниот јазик во литературата – процес што постоел и порано, но токму кај нив добива еден од своите први значајни резултати. Тој контекст може да се проследи и во критичкото издание на „Македонскиот XIX век“ од Блаже Конески.
Тоа е пресврт што денес лесно може да ни изгледа мал. Навикнати сме јазикот на секојдневието да го гледаме во книги, весници, интернет-страници и јавна комуникација. Во времето на Пејчиновиќ врската меѓу говорот на обичниот човек и пишаниот текст не била сама по себе разбирлива. Затоа изборот да се пишува поблиску до народниот говор станува и културен чин.
„Огледало“ и јазикот што читателот го препознава
Неговото „Огледало“, отпечатено во Будим во 1816. година, најјасно ја покажува таа намера. Делото има црковно-поучен карактер, а неговиот најзначаен авторски дел, „Слово за празниците“, е создаден на народен јазик. Пејчиновиќ не се обидува да остане зад недостапната дистанца на учената книга – тој сака пораката да биде разбрана.
Во неговите поуки има критика на суеверието, празното почитување на обичаите, среброљубието и однесувањето што ја сведува верата на надворешна форма. Тој сака човекот да разбере што прави и зошто го прави. Токму затоа неговите текстови понекогаш звучат необично живо и по повеќе од два века: зад нив не се чувствува автор што сака да ја покаже својата ученост, туку проповедник и просветител кој настојува нешто да промени.
Истата линија продолжува и во „Утешение грешним“, дело отпечатено во Солун во 1840. година во печатницата на Теодосиј Синаитски. Во него повторно се среќава она што е карактеристично за Пејчиновиќ – стремежот духовната и поучната содржина да се доближи до човекот преку јазикот што тој може да го разбере.
Токму затоа неговата работа не треба да се гледа изолирано од просветителството. Просветувањето кај Пејчиновиќ не е апстрактна програма. Тоа е училиште во манастир, книга што може да се прочита, беседа што може да се разбере, библиотека што се збогатува. Во Марковиот, а потоа и во Лешочкиот манастир, духовната дејност се спојува со образовната и културната. Манастирот станува место каде што книгата не е украс, туку средство со кое заедницата може да напредува. За духовната и просветителската страна на неговото дело пишува и Бигорскиот манастир во својот осврт за Кирил Пејчиновиќ.
Пред литературниот стандард
Особено е значајно што јазикот на Пејчиновиќ не е некаков однапред создаден литературен стандард. Тој пишува многу пред кодификацијата на современиот македонски литературен јазик. Неговиот израз е тесно поврзан со тетовската јазична средина, со народниот говор и со книжевната традиција на времето. Токму затоа неговите текстови имаат вредност и како сведоштво за еден историски степен во развојот на македонската писменост.
Конески го поставува Пејчиновиќ во поширокиот процес на македонскиот XIX век, во кој народниот јазик постепено освојува простор во литературата. Се разбира, Пејчиновиќ не можел да ја знае идната форма на македонскиот литературен јазик. Неговата работа припаѓа на друго време и на други потреби. Но токму во тоа е нејзината историска тежина: пред да постои стандардот, морало да се создаде чувството дека народната реч е достојна да влезе во книга.
И неговиот стихуван „Епитаф“, создаден во 1835. година за сопствениот надгробен споменик, останува необична и силна завршница на еден живот во кој пишувањето, верата и просветителството тешко можат да се разделат. Тој запис денес се чита и како дел од раните појави на стихувано изразување во новата македонска книжевност.
Што останува од Пејчиновиќ денес?
Кирил Пејчиновиќ починал во 1845. година, но прашањето што стои зад неговото дело не исчезнало со неговото време. Кому му служи јазикот ако човекот не може да го разбере? Што вреди книгата ако остане затворена за оние на кои им е наменета?
Пејчиновиќ одговорил на свој начин – со говорот на средината од која потекнувал, со книгата, со училиштето и со упорната идеја дека знаењето мора да стигне до луѓето. Затоа неговото место во македонската културна историја не зависи само од „Огледало“ или „Утешение грешним“. Поважно е она што стои зад нив: еден од раните мигови кога народниот збор престанува да биде само говор на секојдневието и почнува да ја освојува страницата.
