Никола Мартиноски е едно од големите имиња во македонското сликарство и момент кога македонската визуелна култура почнува да зборува со современ јазик, а притоа да не го губи својот внатрешен глас. Кај него модерното не е увезена форма, туку начин да се каже нешто старо, болно и човечко: лицето на човекот, мајката со детето, сиромаштијата што не моли за сожалување, тишината што понекогаш зборува повеќе од секоја историска декларација.
Роден во Крушево во 1903. година во град кој во македонската меморија стои меѓу востание, пепел, достоинство и отпор, Мартиноски ја носи таа внатрешна крушевска драматика во своето сликарство. Основните биографски податоци го водат преку Скопје, Букурешт и Париз: според податоците на Националната галерија, тој дипломирал на Училиштето за убави уметности во Букурешт во 1927. година како најдобар студент, а потоа престојувал во Париз каде што ја допрел атмосферата на европската модерна.
Но Мартиноски не се враќа од Европа како имитатор. Париз му дал слобода, Македонија му дала лице. Токму затоа неговото дело не изгледа како провинциско доцнење зад европските правци, туку како сопствена, локално вкоренета модерност. Во неговите слики има експресионистичка вознемиреност, фрескописна строгост, балканска меланхолија и длабока човечка солидарност. Тоа е сликарство што не украсува, туку сведочи.
Модерност што не бега од коренот
Мартиноски припаѓа на темелната генерација без која не може да се замисли современата македонска ликовна уметност. Во таа линија природно стои покрај Лазар Личеноски и Димитар Пандилов, како дел од авторите што го отвораат патот од локална уметничка традиција кон модерна авторска свест. За таа основачка генерација Паноптикум веќе пишуваше во есејот за Лазар Личеноски и македонската ликовна меморија, каде што се гледа колку силно почетокот на современата уметност кај нас е поврзан со прашањето на идентитетот, пределот и внатрешната форма.
Меѓутоа, кај Мартиноски централниот мотив не е пејзажот, туку човекот. Не човекот како идеализирана фигура, ниту како академски модел, туку човекот што преживува. Неговите лица не се убави во лесна смисла на зборот. Тие се издолжени, замислени, понекогаш затворени, понекогаш речиси измачени. Во нив има сиромаштија, тишина, мајчинство, старост, достоинство и една чудна, трпелива сила.
Токму тука се гледа неговата големина. Мартиноски не ја користи модерната форма за да ја избрише локалната стварност, туку за да ја продлабочи. Тој не го „европеизира“ македонскиот човек со туѓа маска. Напротив, му овозможува да влезе во европскиот јазик на уметноста со сопствена болка, со сопствено лице и со сопствена судбина.
Лицето како судбина
Портретот кај Мартиноски не е само сличност. Тој е внатрешна биографија. Кога гледаме негов лик, ретко имаме чувство дека пред нас стои само одредена личност. Повеќе изгледа како да гледаме состојба: жена што носи товар, мајка што штити, старец што премолчал цел век, дете што сè уште не разбира зошто светот е толку тежок.
Во тоа има нешто што го надминува чистиот ликовен опис. Мартиноски го гледа човекот како морална тема. Не го жали од висина, не го претвора во декоративна сиромаштија, не го користи како етнографска слика. Тој му дава достоинство. Неговите фигури можат да бидат скромни, уморни, затворени во себе, но не се понижени. Во нив има отпор што не вика.
Затоа неговото сликарство и денес не делува старо. Напротив, во време кога сликата станува брза, потрошлива и често празна, Мартиноски нè враќа кон лицето како сериозна човечка обврска. Не можеш само да поминеш покрај тие очи. Тие те задржуваат. Те тераат да признаеш дека уметноста не постои за да ни биде удобно, туку за да нè направи повнимателни кон човекот.
Мајката, детето и тивката икона на секојдневието
Еден од најпрепознатливите мотиви во неговото творештво е мајката со детето. Таа тема кај Мартиноски не е обична жанр-сцена, ниту сентиментален мотив создаден за лесна емпатија. Таа е речиси архетипска слика: тело што штити, раце што држат, лице што знае повеќе отколку што кажува.
Во тие композиции може да се почувствува далечна врска со православната иконографија и со македонската фрескописна меморија, но без директно копирање. Мартиноски не слика икони, но ја разбира нивната сериозност. Мајката кај него често е поставена како тивок центар на светот. Таа не е патетична. Таа е присутна. А присуството, кај големите сликари, понекогаш е поважно од драмата.
Тука неговата уметност се допира со поширокото прашање за високата уметност како простор во кој човекот се соочува со себеси. Во есејот на Паноптикум за образованието и високата уметност е нагласено дека големите дела не служат само за украсување на вкусот, туку за негово продлабочување. Мартиноски е токму таков автор: не нè забавува, туку нè воспитува во гледање.
Крушево како внатрешен пејзаж
Крушево во биографијата на Мартиноски не е само место на раѓање. Тоа е внатрешен пејзаж. Градот во кој се спојуваат влашката култура, македонската револуционерна меморија, урбаната трговска традиција, занаетчиството, црквите, стрмните улици и планинската осаменост, природно создава чувствителност што не може да биде рамна и едноставна.
Во тој контекст Мартиноски е крушевски не само по потекло, туку и по внатрешниот ритам. Неговите слики имаат височина и тежина. Во нив има чувство дека човекот стои на раб меѓу историјата и секојдневието. Тоа го врзува и со пошироката крушевска меморија, за која Паноптикум пишуваше во текстот за Никола Карев и Крушевската Република. Крушево, како културен и историски знак, ретко произведува лесни приказни. Кај Мартиноски тоа се чувствува без декларација.
Во 1968 година во Крушево е основана Галеријата на Никола Мартиноски со дела што тој му ги подарил на родниот град, што е важен чин на враќање на уметникот кон местото од кое потекнува. Податоците за оваа галерија и за неговата институционална улога се наведуваат и во биографскиот преглед објавен од Стопанската комора.
Мартиноски денес
Мартиноски починал во Скопје во 1973. година, но неговото дело не остана затворено во годините на една уметничка биографија. Напротив, колку повеќе современата култура се движи кон брза визуелна потрошувачка, толку повеќе неговите слики добиваат нова сериозност. Тие нè потсетуваат дека лицето не е профилна фотографија, дека мајката не е мотив за сентиментална употреба, дека сиромаштијата не е сценографија, а човекот не е украс во историјата.
Никола Мартиноски е голем затоа што во неговата уметност македонската култура не се претставува како парола, туку како човечка состојба. Тој не мора да објаснува што е Македонија. Ја слика преку поглед, преку рака, преку темна боја, преку тишина, преку достоинство што останува исправено и кога животот не му дава многу причини за радост.
Неговата модерност не е во тоа што бил во Париз, ниту само во тоа што ги познавал европските тенденции. Неговата модерност е во храброста да покаже дека македонскиот човек може да биде тема на висока уметност без да биде разубавен, фолклоризиран или претворен во илустрација. Кај Мартиноски, Македонија добива лице. Не идеално, не глатко, не свечено. Живо лице. Лице што гледа назад во нас.
