Некои текстови не стареат затоа што не зборуваат само за своето време. Такво е „Погребното слово на Перикле“, говорот што Тукидид го запишал во својата „Историја на Пелопонеската војна“ и кој, повеќе од два и пол милениуми подоцна, сè уште звучи непријатно современо. Не затоа што античка Атина била идеална демократија – не била. Туку затоа што во тој говор се поставува прашањето што секоја демократија сака да го избегне: дали граѓанинот е присутен во јавниот живот или само живее под систем што некој друг го управува наместо него.

Поводот за оваа стара, а повторно жива тема беше дискусијата организирана од Правниот факултет „Јустинијан Први“ при УКИМ и Амбасадата на Грција во Скопје, посветена на книгата „Погребното слово на Перикле“ од Тукидид, неодамна објавена од издавачкиот центар ТРИ. На настанот учествуваа преведувачката д-р Марија Чичева-Алексиќ, професорот по јавно право д-р Спиридон Влахопулос од Националниот и Каподистриски универзитет во Атина, професорката по меѓународни односи д-р Јулија Брсакоска Базеркоска и професорот по политички науки д-р Ненад Марковиќ, а дискусијата ја модерираше д-р Драган Гоцевски.

Говор изговорен на погреб, а насочен кон животот на заедницата

Перикле не го изговорил говорот во мирно време. Контекстот е Атина во 431. година пред нашата ера, на почетокот од Пелопонеската војна, кога градот ги погребува првите загинати. Но наместо говорот да остане само во рамката на жалоста, тој се претвора во политичка одбрана на атинскиот поредок: на законот, јавната должност, учеството, еднаквоста меѓу граѓаните и чувството дека градот не е сопственост на владетелот, туку заедничка работа на оние што живеат во него.

Токму затоа овој текст не е само класичарска тема. Погребното слово на Перикле, пренесено кај Тукидид, со векови се чита како една од најсилните политички формулации на античката демократија. Во него смртта на војниците станува повод да се праша што точно вреди да се брани: територија, слава, власт – или начин на заеднички живот во кој граѓанинот не е нем набљудувач.

Македонскиот превод како културен и граѓански чин

Објавувањето на македонскиот превод не е само филолошка вест. Тоа е внесување на еден од темелните политички текстови на европската традиција во нашиот јазичен и јавен простор. Издачавот Трн точно ја отвори таа линија: преводот на класичен текст не е само пренос на зборови од еден јазик во друг, туку присвојување на аргументот. Кога еден текст станува достапен на македонски, тој веќе не стои како далечна античка лекција; станува материјал за домашен разговор.

Тоа е особено важно во време кога зборовите „демократија“, „институции“, „јавен интерес“ и „граѓанско учество“ често се употребуваат до истоштување. Кога зборот се повторува премногу, а зад него нема практика, тој станува празна фасада. Перикле, прочитан денес, не ни дозволува таква удобност. Тој ја враќа демократијата од паролата кон обврската.

Зошто Перикле е релевантен денес

Најавата на Правниот факултет ја постави главната оска на дискусијата: повеќе од дваесет и пет века по говорот, темите за еднаквост пред законот, граѓанско учество и одговорност кон општото добро остануваат отворени. Фокусот беше токму на прашањето зошто Перикле е релевантен денес, во време кога демократските општества повторно се соочуваат со слабеење на довербата во институциите, политички поделби и криза на јавната одговорност.

Одговорот не е во идеализирање на Атина. Античката демократија била ограничена, исклучувачка и врзана за свет во кој правата не им припаѓале на сите. Но токму затоа Перикле треба да се чита внимателно, а не побожно. Не како готов модел, туку како предизвик. Неговата вредност не е во тоа што ни дава рецепт, туку што нè тера да видиме колку нашите демократии понекогаш личат на сцена без граѓани.

Граѓанинот не е публика

Најострата мисла што доаѓа од Перикловиот свет е дека јавниот живот не е работа што се препушта на други. Демократијата не е сервисен систем во кој граѓанинот само чека испорака на права, услуги и стабилност. Таа бара присуство, судир на мислења, одговорност, знаење, храброст да се зборува и зрелост да се слуша.

Во современиот свет граѓанинот лесно се претвора во корисник. Корисник на услуги, гласач на избори, следач на вести, коментатор на социјални мрежи, незадоволен набљудувач на јавната сцена. Но тоа не е исто што и граѓанин. Panoptikum би рекол: демократијата почнува да слабее во мигот кога човекот ќе се навикне да ја мери државата само според тоа што добива од неа, а не според тоа што е подготвен да преземе за заедницата.

Правото, јазикот и јавната должност

Не е случајно што ваква дискусија се одржува на Правниот факултет. Перикловиот говор не е само политичка реторика; тој е и разговор за правниот поредок како морална рамка на заедницата. Законот не е само инструмент на власт, туку ветување дека личната моќ нема да биде поважна од заедничкото правило. Таму каде што еднаквоста пред законот се претвора во фраза, демократијата брзо станува сценографија.

Тукидид, пак, не го запишува говорот како сентиментален хроничар. Тој е студен аналитичар на моќта, војната, човечката природа и политичките слабости. Затоа „Погребното слово“ има двојна тежина: од една страна е возвишен говор за демократскиот идеал, а од друга страна стои во книга што сурово покажува како војната, стравот, демагогијата и кризата можат да го разјадат секој политички поредок. Токму таа двојност го прави текстот зрел.

Антички текст за нашата сегашност

Вредноста на овој настан во Скопје не е само во промоцијата на една книга. Таа е во можноста класичниот текст да престане да биде музејска реликвија и да стане огледало. А огледалото не мора секогаш да ласка. Перикле не нè прашува дали ја сакаме демократијата како збор. Нè прашува дали ја практикуваме како навика, ризик и должност.

Затоа македонскиот превод пристигнува во вистинско време. Ќе ни даде брз одговор на современите политички слабости и ќе нè потсети дека демократијата не пропаѓа само кога некој ја укинува однадвор. Таа пропаѓа и кога граѓаните се повлекуваат однатре, кога јавниот интерес станува туѓа работа, кога институциите се третираат како плен, а не како заедничка градба.

Перикле, Тукидид и македонскиот превод денес се среќаваат во една точка: јазикот како место каде што политичката мисла повторно може да стане јавна. А тоа, во време на шум, цинизам и брза потрошувачка на идеи, не е малку.