На 9 ноември 1989 година една граница што со децении изгледаше непроменлива почна да исчезнува пред очите на светот. Илјадници жители на Источен Берлин се упатија кон граничните премини, бариерите беа отворени, а луѓето од двата дела на градот повторно почнаа да се среќаваат без дозволата на системот што ги разделуваше.
Триесет и седум години подоцна, падот на Берлинскиот ѕид останува една од оние ретки историски слики што се разбирливи и без многу објаснување: луѓе качени на бетонската конструкција, прегратки меѓу непознати, граничари кои веќе не можат да го задржат текот на настаните и Бранденбуршката порта во заднината на град што повторно почнува да се составува.
Но 9 ноември не бил магична ноќ во која еден политички поредок едноставно исчезнал. Зад неа стоеле години на незадоволство, бегства, граѓански отпор, промени во Советскиот Сојуз и Источна Европа, мирни демонстрации и постепено губење на контролата од страна на Германската Демократска Република. Затоа падот на ѕидот е многу повеќе од драматичен телевизиски момент. Тој е точката во која еден процес станал неповратен.
Ѕидот што требаше да ја направи поделбата трајна
За да се разбере значењето на ноќта од 9 ноември, треба да се вратиме во Европа по Втората светска војна. Германија била поделена на окупациски зони, а Берлин, иако се наоѓал длабоко во советската зона, исто така бил поделен меѓу победничките сили. Со создавањето на Сојузна Република Германија и Германската Демократска Република во 1949 година, таа поделба станала политичка и институционална.
Берлин бил највидливото место каде што се допирале двата система. Од едната страна бил западниот политички, економски и безбедносен поредок, а од другата источногерманскиот социјалистички режим, поддржан од Советскиот Сојуз. Сè поголемиот број луѓе што заминувале од Источна Германија кон Западот ја претворил отворената граница во сериозен проблем за властите во Источен Берлин.
На 13 август 1961 година почнало затворањето на границата. Она што најпрво било бодликава жица постепено прераснало во сложен пограничен систем од бетонски ѕидови, огради, контролни патеки, кули и други пречки. Според Фондацијата „Берлински ѕид“, системот околу Западен Берлин достигнувал должина од околу 155 километри. Тој не бил само градба што разделувала улици и населби, туку инструмент создаден за да го спречи заминувањето на луѓето од Исток кон Запад.
Цената на таа граница не се мери само со бетон. Истата фондација наведува дека меѓу 1961 и 1989 година најмалку 140 луѓе загинале или починале во непосредна врска со пограничниот режим на Берлинскиот ѕид. Зад статистиката стојат обиди за бегство, разделени семејства и животи организирани околу сознанието дека другиот дел од сопствениот град може да биде физички блиску, а политички недостижен.
Токму затоа и Бранденбуршката порта, која некогаш била монументален влез во градот, во годините на поделбата добила сосема поинакво значење. Таа станала визуелен симбол на Европа пресечена со идеолошка граница.
1989: системот сè уште стои, но стравот почнува да попушта
На почетокот на 1989 година малкумина можеле со сигурност да предвидат дека Берлинскиот ѕид нема да ја дочека следната година во истата политичка функција. Границата постоела речиси три децении. Германската Демократска Република имала полиција, армија, безбедносен апарат и една од најразвиените системи на државен надзор во Источна Европа.
Под површината, меѓутоа, се менувал целиот европски Исток. Реформската политика на Михаил Горбачов во Советскиот Сојуз испраќала порака дека Москва повеќе не може или не сака да управува со својата сфера на влијание на истиот начин како во претходните децении. Во Полска политичката сцена се менувала. Во Унгарија започнало отворање кон Западот. За сè повеќе граѓани на Источна Германија станувало јасно дека железната конструкција околу нивната држава веќе не е толку непробојна.
Истовремено растел и внатрешниот отпор. Во Лајпциг започнале редовни мирни демонстрации. На 9 октомври 1989 година околу 70.000 луѓе излегле на улиците барајќи политички промени. Се извикувале повици за ненасилство и пораката „Ние сме народот“. Безбедносните структури биле подготвени, а стравот дека протестот може да заврши со крвопролевање бил реален. Насилна интервенција, сепак, не следувала. Германската влада токму тој ден го опишува како еден од пресудните моменти на Мирната револуција.
Тоа било повеќе од успешна демонстрација. Режимот открил дека неговата способност да владее со страв веќе не е апсолутна. Една недела подоцна бројот на демонстранти бил уште поголем, а протестите се ширеле и во други градови. Политичкиот авторитет на власта почнал да се распаѓа побрзо отколку што институциите можеле да го контролираат.
Како една прес-конференција ја забрза историјата
Вечерта на 9 ноември 1989 година раководството на Германската Демократска Република се обидувало да одговори на кризата со нови правила за патување. Намерата била да се олесни преминувањето на границата во рамки што власта сè уште би можела да ги контролира.
На прес-конференција во Источен Берлин членот на Политбирото Günter Schabowski ја објавил новата регулатива. Кога новинарите го прашале кога таа стапува во сила, тој, според документацијата на германската Сојузна влада, одговорил дека тоа е „веднаш, без одлагање“. Информацијата брзо се проширила преку телевизиските и радиопрограмите.
Тоа што од кабинетите можеби изгледало како административно менување на правилата, на улиците било разбрано сосема поинаку: границата е отворена.
Луѓето почнале да пристигнуваат на граничните премини. Граничарите немале јасни упатства како да постапат со масата што постојано растела. Секоја одлука носела опасност. Насилното растерување можело да доведе до човечки жртви и политичка катастрофа; целосното отворање на премините практично значело дека еден од столбовите на режимот престанува да функционира.
На Bornholmer Straße притисокот станал неодржлив. Преминот бил отворен, а потоа еден по еден почнале да се отвораат и другите гранични точки низ Берлин. До полноќ илјадници луѓе веќе преминувале од Источен во Западен Берлин.
Ѕидот не исчезна таа ноќ – исчезна неговата моќ
Фразата „падот на Берлинскиот ѕид“ може да создаде погрешна слика дека на 9 ноември огромната бетонска конструкција била физички урната. Тоа не се случило. Големи делови од ѕидот останале на своето место и во следните месеци, а неговото систематско отстранување било постепен процес.
Она што навистина паднало таа ноќ била политичката функција на ѕидот. Границата што требало да биде непробојна престанала да го контролира движењето на луѓето. Кога граѓаните почнале да минуваат низ неа, таа веќе не била она за што била изградена.
Набргу почнале да се отвораат нови премини, а луѓето со чекани и други алати почнале да отстрануваат парчиња бетон. На 12 ноември биле отстранети делови од ѕидот кај Potsdamer Platz за отворање нов граничен премин. Физичкото исчезнување следувало по политичкото.
Токму затоа сликите од луѓето врз ѕидот останаа толку моќни. Тие не покажуваат само уништување на една конструкција. Покажуваат момент кога едно правило престанало да важи затоа што системот веќе немал сила да го спроведува.
Граѓаните пред големите сили
Историјата на Студената војна често ја раскажуваме преку имињата на претседатели, канцелари, генерални секретари, армии и дипломатски договори. И сите тие фактори се важни за разбирањето на 1989 година. Без промените во Советскиот Сојуз, без политиката на западните сили и без поширокото слабеење на комунистичките режими во Источна Европа, германската приказна би изгледала поинаку.
Но да се објасни падот на Берлинскиот ѕид само преку договорите меѓу големите сили би значело да се пропушти суштинскиот дел од приказната. Пред границата да се отвори, илјадници луѓе веќе ја оспорувале политичката реалност во која живееле. Луѓе учествувале на демонстрации и покрај ризикот од апсење. Други заминувале од земјата. Граѓанските групи барале слобода на говор, слободни избори и право на движење.
Берлинскиот ѕид затоа не паднал само поради погрешно прочитана одлука на една прес-конференција. Schabowski го забрзал последниот чин. Причините биле наталожени многу порано.
Тука падот на ѕидот природно припаѓа и во пошироката Panoptikum тема „Идеи што го обликувале светот“. Зад политичката историја стои една едноставна, но тешко освоена идеја: дека државата не може бесконечно да бара од човекот да ја прифати неслободата само затоа што системот ја прогласил за нормална.
Од отворени премини до обединета Германија
Во ноември 1989 година обединувањето на Германија сè уште не било завршен факт. Падот на ѕидот отворил можност, но по него следувале сложени политички, правни и дипломатски процеси.
Во март 1990 година во Источна Германија биле одржани првите слободни парламентарни избори. Потоа започнал процесот на институционално и економско приближување меѓу двете германски држави. Истовремено, германското прашање морало да биде решено и меѓународно, бидејќи четирите победнички сили од Втората светска војна и натаму имале посебни права и одговорности поврзани со Германија.
Договорите меѓу двете германски држави и таканаречениот процес „Два плус четири“ го расчистиле патот кон целосен суверенитет и единство. Договорот за обединување бил потпишан на 31 август 1990 година, а на 3 октомври истата година германското единство станало правна и политичка реалност. Тој датум денес се одбележува како Ден на германското единство.
На Panoptikum веќе пишувавме и за 3 октомври 1990 и повторното обединување на Германија – формалниот крај на процесот што драматично излезе на улиците на Берлин единаесет месеци порано.
Што навистина значеше падот на ѕидот за Европа
Берлинскиот ѕид бил германска граница, но неговото значење никогаш не било само германско. Тој бил еден од најпрепознатливите симболи на поделбата на Европа на два политички, воени и идеолошки блока. Затоа неговото отворање било прочитано како знак дека целиот европски поредок создаден по Втората светска војна влегува во нова фаза.
Важно е, сепак, да не се претвора историјата во едноставна приказна во која еден настан автоматски ја создал денешната Европска Унија. Европската интеграција започнала децении пред 1989 година, а Европската економска заедница веќе имала развиени институции и дванаесет членки.
Она што се сменило било политичкиот хоризонт. По падот на комунистичките режими, државите од Централна и Источна Европа добиле можност да градат демократски системи и постепено да се приближуваат кон западноевропските институции. Со германското обединување во октомври 1990 година, поранешната територија на Германската Демократска Република станала дел и од тогашната Европска заедница. Европските институции го сметаат 1989 година за пресвртница во процесот што подоцна овозможи многу пошироко европско обединување.
Следувале Договорот од Мастрихт, создавањето на Европската Унија, проширувањата кон Централна и Источна Европа и постепено создавање континент во кој голем дел од границите што некогаш биле линии на воена и идеолошка конфронтација станале граници низ кои луѓето минуваат секојдневно. Тоа не било неизбежен исход на 9 ноември 1989 година. Но без политичкиот пресврт на крајот од осумдесеттите, европската карта што ја познаваме денес тешко би изгледала исто.
9 ноември е и потежок датум од една прослава на слободата
За германската историја 9 ноември има необична тежина. На истиот датум во 1918 година монархијата се урнала и била прогласена републиката. На 9 ноември 1938 година започнале масовните нацистички погроми против Евреите познати како Kristallnacht или Reichspogromnacht – еден од најмрачните предзнаци на систематскиот прогон што ќе следува.
Половина век подоцна, 9 ноември 1989 година станал ден на отворање, слобода и мирна политичка промена. Токму таа истовременост го прави датумот сложен. Германското сеќавање на 9 ноември не може да биде само славење, затоа што истиот календарски ден носи и едно од најтемните поглавја на европската историја.
Што останува од 9 ноември 1989
Од Берлинскиот ѕид денес се зачувани фрагменти, меморијални комплекси, траги во градскиот простор и места каде што некогаш минувала границата. Градот повторно функционира како целина, а на места каде што некогаш стоеле кули и бетон денес минуваат улици, велосипеди, туристи и секојдневен градски живот.
Токму во тоа можеби лежи најсилната порака на неговиот пад. Политичките системи често сакаат да изгледаат трајни. Ѕидовите се градат токму со таа психологија – да ја убедат сегашноста дека друга реалност не е можна.
Во 1989 година луѓето што демонстрирале во Лајпциг, оние што барале слободно патување и оние што вечерта на 9 ноември се упатиле кон премините немале гаранција како ќе заврши процесот. Тие не ја знаеле картата на Европа од следните децении. Германското обединување сè уште не било факт, а иднината на целиот источен блок останувала отворена.
Затоа вреди да се памети нивната храброст без од историјата да се прави легенда. Падот на Берлинскиот ѕид бил резултат на политички промени, меѓународни околности и слабеење на еден режим, но и на луѓе кои во еден момент престанале да веруваат дека границата е посилна од нивното право на слобода.
На 9 ноември 1989 година Европа не станала веднаш обединета, ниту исчезнале нејзините поделби. Но една од најтврдо изградените поделби на континентот престанала да биде непроменлива. Од таа ноќ натаму прашањето повеќе не било дали стариот европски поредок ќе опстане, туку што ќе се изгради откако неговите ѕидови ќе паднат.
Фото извор: European Commission
