Речиси 10 милиони луѓе учествуваа во изборот на идниот изглед на евробанкнотите. Двата концепта – „Европска култура“ и „Реки и птици“ – носат радикално различна визуелна порака, а конечната одлука се очекува до крајот на годинава.
Еврото пред најголемата визуелна промена по повеќе од две децении
Еврото одамна не е само средство за плаќање. За стотици милиони Европејци тоа е секојдневен предмет, економски инструмент, но и еден од највидливите симболи на европската интеграција. Токму затоа Европската централна банка започна процес на темелно редизајнирање на евробанкнотите – процес што треба да заврши со целосно нова генерација пари.
Јавната анкета за десетте финални дизајнерски предлози траеше од 23. јули до 21. септември 2026. година, а во неа учествуваа речиси 10 милиони луѓе од Европа. Освен оваа отворена анкета, ЕЦБ спроведе и посебно истражување на репрезентативен примерок од населението во еврозоната.
Резултатите од јавноста, оценките на независното дизајнерско жири и техничките анализи ќе бидат земени предвид кога Управниот совет на ЕЦБ ќе го избере конечниот концепт, што се очекува околу крајот на 2026. година.
Но тоа нема да значи дека новите банкноти веднаш ќе се појават во паричниците. По изборот следуваат доработка, тестирање, интегрирање безбедносни технологии, подготовка на производството и постепено пуштање во оптек.
Две идеи за Европа: култура или природа
ЕЦБ претходно избра две основни тематски насоки: „Европска култура: заеднички културни простори“ и „Реки и птици: отпорност во различноста“. Изборот не е случаен. Првата тема ја претставува Европа преку нејзините уметници, научници, книжевници и местата каде што културата се создава и споделува. Втората Европа ја гледа преку природните системи што не познаваат државни граници – водата, реките и птиците – дополнети со институциите на Европската Унија.
Прв концепт: „Европска култура“.
Ако биде избрана оваа тема, новите евробанкноти ќе донесат нешто што досега не беше карактеристично за нив: препознатливи историски личности. На предните страни се предвидени европски уметници, научници и мислители, додека задните страни ќе прикажуваат простори во кои културата се создава, пренесува и живее.
5 евра – Марија Калас
Предна страна:
Марија Калас – една од најпознатите оперски пејачки на XX век.
Задна страна:
Улични изведувачи – музичари, танчери или актери пред публика.
Апоенот би ја симболизирал изведувачката уметност.
10 евра – Лудвиг ван Бетовен
Предна страна:
Лудвиг ван Бетовен.
Задна страна:
Музички фестивал или хор составен од деца и млади.
Мотивот ја претставува музиката како европски културен јазик.
20 евра – Марија Склодовска-Кири
Предна страна:
Марија Склодовска-Кири.
Задна страна:
Училиште или универзитет, професор и млади студенти, книги и тетратки.
Апоенот е посветен на образованието, науката и знаењето.
50 евра – Мигел де Сервантес
Предна страна:
Мигел де Сервантес.
Задна страна:
Библиотека со читатели, книги и дигитални изданија.
Со тоа книжевноста и библиотеката би станале еден од централните симболи на европската валута.
100 евра – Леонардо да Винчи
Предна страна:
Леонардо да Винчи.
Задна страна:
Музејски или изложбен простор во кој посетители гледаат современа и друга уметност.
Овој апоен ги поврзува уметноста, пронаоѓаштвото, науката и музејското наследство.
200 евра – Берта фон Зутнер
Предна страна:
Берта фон Зутнер – писателка, пацифистка и добитничка на Нобеловата награда за мир.
Задна страна:
Зелен јавен плоштад со луѓе кои разговараат, шетаат и се среќаваат.
Мотивот треба да го нагласи јавниот простор како место за заедништво и општествен живот.
Втор концепт: „Реки и птици“.
Сосема поинаква Европа се појавува во вториот концепт. Наместо историски личности, тука централни се природата, движењето и животниот циклус на водата. Шесте банкноти го следат текот на реката – од планински извор до море – додека различни видови птици ја придружуваат таа природна патека. На задната страна се појавуваат институциите на Европската Унија:
5 евра – планински извор
На предната страна:
планински извор, карпест пејзаж, птицата ѕидарка.
На задната страна:
Европскиот парламент.
10 евра – водопад
На предната страна: водопад, воден предел, водомар.
На задната страна:
Европската комисија.
20 евра – речна долина
На предната страна: тесна речна долина, песочни брегови, колонија пчеларки.
На задната страна:
Европската централна банка.
50 евра – меандрирачка река
На предната страна: широка речна долина, природни меандри, бел штрк во лет.
На задната страна:
Судот на правдата на Европската Унија.
100 евра – речно устие
На предната страна: речна делта или устие, плитки води, сабјарка над калливите крајбрежни површини.
На задната страна:
Европскиот совет и Советот на Европската Унија.
200 евра – морето како крај на патувањето
На предната страна: морски пејзаж, големи океански бранови, северна сулка во лет.
На задната страна:
Европскиот суд на ревизори.
Од изворот до морето – приказна раскажана преку шест банкноти
Особено интересен е концептот на природната серија кога сите банкноти се гледаат како една целина.
Петте, десетте, дваесетте, педесетте, стоте и двесте евра практично создаваат една визуелна приказна: извор → водопад → речна долина → голема река → устие → море. Тоа му дава на секој апоен сопствен идентитет, но истовремено ги поврзува сите во една природна целина. Птиците, пак, го симболизираат движењето низ граници, миграцијата, слободата и меѓусебната поврзаност на европскиот простор.
Зошто ЕЦБ воопшто ги менува банкнотите?
Причината не е само естетика. Според Европската централна банка, редизајнот треба да донесе повеќе подобрувања: поголема безбедност; централните банки периодично ги модернизираат банкнотите за да го отежнат нивното фалсификување; новата генерација ќе користи современи безбедносни решенија; подобра пристапност; ЕЦБ сака банкнотите полесно да ги користат и лицата со оштетен вид; поголема еколошка одржливост.
Ќе се разгледуваат начини за намалување на влијанието врз животната средина при производство и користење на банкнотите.
Поблизок европски идентитет
Сегашниот изглед на еврото е создаден пред повеќе од две децении. ЕЦБ смета дека новата генерација треба подобро да одговара на современа Европа и да биде попрепознатлива за новите генерации Европејци.
Што ќе се случи со старите евра?
Ова е веројатно најпрактичното прашање за граѓаните. Одговорот на ЕЦБ е јасен:
Сегашните банкноти нема веднаш да престанат да важат. Кога ќе започне воведувањето на новата генерација, постојните евробанкноти ќе продолжат да бидат валидни и ќе циркулираат паралелно со новите банкноти. Тоа значи дека нема потреба граѓаните да ги менуваат парите во паника или во кратки рокови. Транзицијата ќе биде постепена.
И тоа е логично: милијарди евробанкноти циркулираат низ економијата, банкарскиот систем, банкоматите, продавниците и домовите. Заменувањето на една толку голема количина готовина не може да се направи преку ноќ.
Кога ќе стигнат новите банкноти во паричниците?
Дури и ако ЕЦБ го избере конечниот дизајнерски концепт околу крајот на 2026. година, ќе бидат потребни уште неколку години за новите банкноти да станат реалност.
По изборот ќе следуваат: финализирање на дизајнот, техничко приспособување, интегрирање безбедносни елементи, тестирање, подготовка на производството, производство во голем обем, приспособување на банкомати и машини за готовина, постепена дистрибуција.
ЕЦБ во септември 2026. година наведе дека новата серија треба постепено да почне да влегува во оптек од раните 2030-ти години.
Нема банкнота од 500 евра во новите концепти
Во предложените серии се опфатени апоените:
5, 10, 20, 50, 100 и 200 евра.
Тоа е истата структура што денес практично ја сочинува активната серија „Европа“.
Банкнотата од 500 евра, чие издавање беше прекинато, не е дел од новите дизајнерски концепти.
Повеќе од промена на боја и лик
Редизајнот на еврото отвора необично прашање:
Што треба да претставува Европа кога самата се претставува на сопствените пари?
Дали тоа треба да бидат луѓето што ја создавале нејзината култура? Бетовен, Леонардо, Сервантес, Калас и Кири? Или Европа подобро се раскажува преку нешто што не припаѓа на една нација – реката што минува низ повеќе држави, птицата што секоја година прелетува илјадници километри и природата што не ги признава политичките граници?
Во оваа смисла изборот на идните евробанкноти е повеќе од графички натпревар. Тој е обид на Европа да одговори како сака самата да се прикаже во следните децении.
Пари што носат и приказна
Секоја банкнота има економска вредност. Но банкнотите отсекогаш носеле и нешто друго: историја, симболи, државни или цивилизациски претстави за себе. Со новата серија Европската централна банка сака еврото да биде посигурно, подостапно и поодржливо, но и визуелно поблиску до луѓето што го користат.
Дали на новите банкноти ќе ги гледаме Калас, Бетовен, Кири, Сервантес, Леонардо и фон Зутнер, или нивните места ќе ги заземат реките, птиците и европските институции, ќе стане појасно по конечната одлука на Управниот совет на ЕЦБ.
Едно веќе е извесно:
Еврото во следната деценија ќе добие ново лице – а промената ќе биде најголема од создавањето на заедничката европска валута до денес.
