Во книжевноста постои еден парадокс што не престанува да нè следи: речиси сè е веќе кажано, а сепак постојано се појавува нешто што никогаш претходно не било кажано токму така. Љубовта, смртта, предавството, осаменоста, надежта, власта, семејството, стравот – човештвото ги раскажува истите големи теми со векови. И сепак, кога ќе ја отвориме вистинската книга, немаме чувство дека читаме стара приказна во ново пакување. Имаме чувство дека некој за првпат нашол зборови за нешто што отсекогаш сме го чувствувале.
Токму таму почнува неповторливоста во книжевноста. Не во измислувањето тема што никој никогаш не ја допрел, туку во начинот на кој еден човечки ум го гледа светот и му дава јазична форма. Книжевното дело може да има претходници, влијанија, сродни мотиви, позајмени митови и препознатливи жанровски обрасци, а сепак да биде единствено. Зашто литературата не живее само од она што го кажува. Таа живее од тоа кој го кажува, од каде гледа, што премолчува, како ја распоредува тишината меѓу зборовите и каков ритам ѝ дава на мислата.
Темите се стари, погледот никогаш не е ист
Ако оригиналноста ја разбираме како целосно отсуство на претходници, тогаш речиси ниедно големо книжевно дело не би било оригинално. Трагедијата постоела пред Шекспир, патувањето во подземниот свет пред Данте, љубовната поезија многу пред Петрарка, а приказните за вина, семејство и судир меѓу поединецот и заедницата се постари и од пишаната книжевност. Големите писатели не се големи затоа што откриле дека човекот страда, сака, завидува или се плаши. Тие се големи затоа што на тие искуства им дале облик што подоцна не можеме да го одделиме од нивното име.
Оттука, неповторливоста не е исто што и новоста. Ново може да биде нешто што ќе исчезне штом ќе помине моментот на изненадување. Неповторливо е она што останува препознатливо и кога неговите постапки веќе станале познати. Кафка денес има безброј наследници, па сепак една кафкијанска ситуација веднаш нè враќа кон Кафка. Борхес има многу имитатори, но неговата мешавина од лавиринт, библиотека, метафизика и измислена ученост останува негова. Кога еден автор создава свет толку особен што неговото име може да стане придавка, книжевната неповторливост веќе ја надминала границата на поединечната книга.
Стилот е повеќе од украс
Често зборуваме за стилот како за нешто што се додава врз содржината, како облека врз телото на приказната. Во големата книжевност тоа раздвојување речиси не постои. Начинот на кажување е дел од самото значење. Ист настан раскажан од двајца писатели престанува да биде ист настан затоа што изборот на гледна точка, речникот, должината на реченицата, ритамот, иронијата или воздржаноста го менуваат нашето искуство од него.
Една реченица може да биде кратка и пресечена затоа што ликот нема здив. Друга може да се протега низ половина страница затоа што свеста одбива да се смири. Еден писател ќе опише смрт со речиси ладна точност, друг со раскошна метафорика, трет ќе ја остави надвор од страницата и ќе ни го покаже само празниот стол следното утро. Содржински, настанот можеби е ист. Книжевно, тоа се три различни вистини.
Затоа вистинскиот стил тешко се имитира. Може да се позајмат неговите надворешни знаци – кратки реченици, долги набројувања, необични метафори, фрагментарна структура. Но кога ќе се копира само постапката, а зад неа нема сопствено чувствување и сопствено мислење, резултатот личи на глас без човек.
Авторот е неповторливиот состав на искуства
Секој писател влегува во книжевноста со библиотека зад себе, но и со живот што никој друг не го проживеал на сосема ист начин. Не станува збор само за биографијата. Двајца луѓе можат да пораснат во иста улица, да одат во исто училиште, да ги читаат истите книги и да го паметат истиот настан – а сепак во нив тој ќе остави различна трага.
Неповторливоста на писателот произлегува од тој единствен спој: што видел, што заборавил, од што се плашел, што посакувал, кои книги ги прочитал во вистинскиот или во погрешниот момент, кој јазик го слушал дома, какви премолчувања постоеле во неговото семејство, на што му се восхитувал и против што се бунтувал. Книжевноста ги претвора тие безброј невидливи слоеви во форма.
Тука лежи и една од причините поради кои книжевното дело не може целосно да се сведе на формула. Можеме да ја анализираме композицијата, да ги препознаеме мотивите, да го опишеме раскажувачот и да ја следиме интертекстуалноста. Но сето тоа не ни дава рецепт како повторно да го создадеме истото дело. Анализата може да покаже како е изграден часовникот, но не и како да го повториме времето во кое тој првпат отчукувал.
Влијанието не ја укинува оригиналноста
Во книжевноста никој не пишува од празнина. Секој текст стои во разговор со други текстови, свесно или несвесно. Писателите наследуваат форми, жанрови, митови, симболи, ритми, архетипски ликови и цели начини на раскажување. Понекогаш им се спротивставуваат на претходниците, понекогаш им оддаваат почит, понекогаш ги препишуваат старите приказни од нов агол.
Но токму во тој разговор се раѓа разликата. Хомер не исчезнува затоа што постои Џојс, ниту „Одисеја“ станува помалку значајна затоа што нејзината структура одекнува во „Улис“. Напротив, новото дело покажува дека книжевната традиција не е музеј во кој ништо не смее да се допре, туку жива материја што секоја генерација повторно ја чита и преобразува.
Оригиналноста, според тоа, не значи да немаш долгови кон никого. Таа значи долговите да не го поништат твојот глас. Големиот писател може отворено да влезе во туѓа приказна и сепак да излезе од неа со дело што никој друг не можел да го напише.
Неповторлив е и читателот
Постои уште една страна на ова прашање што лесно се заборава. Книгата не е неповторлива само поради авторот. Неповторливо е и секое сериозно читање. Ист роман што сме го прочитале на дваесет години може да стане речиси друга книга кога ќе го отвориме на педесет. Зборовите се исти, распоредот на страниците не се изменил, ликовите ги прават истите избори – но читателот веќе не е истиот.
Книжевноста во таа смисла никогаш не е целосно завршена во моментот кога е напишана. Таа се активира во средбата со туѓата свест. Во една генерација одредено дело може да се чита како љубовна приказна, во друга како политичка алегорија, во трета како текст за идентитетот, родот, моќта или јазикот. Делото не мора да се менува за да се менува неговото значење.
Ова не значи дека секое толкување е еднакво оправдано. Текстот има свои граници, јазик, структура и историски контекст. Но во тие граници постои простор во кој читателот донесува нешто свое. Затоа една книга може да има милиони примероци, а сепак да произведе милиони различни читања.
Во времето на бескрајното повторување
Прашањето за неповторливоста денес станува уште поинтересно. Живееме во култура во која текстовите се создаваат, копираат, преработуваат и распространуваат со брзина што порано била незамислива. Формулите лесно се препознаваат и уште полесно се репродуцираат. Жанровите се претвораат во модели, успешните книги создаваат цели низи слични книги, а јазикот често се приспособува кон она што веќе се покажало како прифатливо и популарно.
Токму затоа неповторливоста не станува помалку важна, туку поскапоцена. Во море од текстови читателот сè полесно чувствува кога пред него има конструкција што функционира и кога има вистинска реченица зад која стои нечија нужност да биде напишана. Совршено составениот текст не мора да биде жив. Понекогаш една чудна, несовршена, но точна реченица носи повеќе книжевност од десет страници беспрекорно изведена форма.
Книжевноста не е натпревар во измислување нешто што никогаш не постоело. Таа е уметност човекот повторно да го види она покрај што другите веќе поминале. Ист прозорец, ист дожд, исто разделување, исто утро по загубата – и одеднаш, преку еден особен глас, тие стануваат нешто што не сме го виделе така.
Можеби затоа најдобрите книги ни оставаат чудно чувство на препознавање и изненадување во ист миг. Во нив наоѓаме нешто што ни е длабоко познато, а сепак никогаш порано не сме умееле да го именуваме. Неповторливоста во книжевноста не значи дека никој повеќе нема да пишува за истото. Значи дека откако една вистинска книга ќе го пронајде својот глас, никој друг нема да може да ја напише токму неа.
