Кога ќе кажеме „Кина“, зборот лесно создава слика на огромна, но компактна цивилизација: еден народ, еден јазик, една долга историска линија. Реалноста е посложена. Кина е силно централизирана држава со изразено чувство за единствен национален идентитет, но во нејзините граници живеат народи и етнички заедници со различни јазици, религии, историски искуства и културни традиции. Токму во односот меѓу тие две нешта – единството и различноста – се крие еден од клучевите за разбирање на современа Кина.
Официјалната формула е прецизна: Народна Република Кина признава 56 етнички групи. Хан се огромното мнозинство, а останатите 55 во државната терминологија се етнички малцинства. Меѓутоа, зад таа административно чиста поделба се наоѓа човечка карта многу пошарена од онаа што ја сугерира самиот збор „малцинство“.
Еден политички поим, многу идентитети
Според последниот целосен национален попис во Кина од 2020. година, Хан сочинуваат 91,11% од населението, додека припадниците на останатите етнички групи се 8,89% – околу 125,5 милиони луѓе. Тоа е важна пропорција: статистички се малцинство, но според бројноста станува збор за население поголемо од она на многу големи држави.
И самото мнозинство Хан не е културно еднообразно. Под истата етничка категорија живеат луѓе од различни региони, со различни локални говори и јазици, кујни, обичаи и историски идентитети. Јазичната разлика меѓу жител на северна Кина и човек чиј мајчин говор е кантонски, мински или некоја друга синитска разновидност може да биде значителна, иако државната етничка класификација двајцата ги смета за Хан.
Тоа веднаш покажува дека кинеската идеја за народ не може целосно да се сведе на јазик, потекло или локална култура. Во современиот политички речник важна е идејата за Џонгхуа минцу – кинеската нација како поширока заедница во која се вклучени сите официјално признати етнички групи. Дури и зборот минцу носи дел од сложеноста: во различни контексти може да означува народ, националност или етничка група, па затоа и неговото преведување со децении предизвикува научни и политички расправи.
„Малцинство“ не значи мало
Најбројната малцинска група се Џуанг, со околу 19,6 милиони припадници според пописот од 2020. година, најмногу во јужниот автономен регион Гуангси. Ујгурите бројат околу 11,8 милиони, а Хуи околу 11,4 милиони. Милионски заедници се и Мјао, Манџурците, Ји, Туџија, Тибетанците и Монголите, додека некои од останатите признати етнички групи бројат само десетици илјади или неколку илјади луѓе.
Уште поважно е каде живеат тие луѓе. Голем дел од малцинските заедници историски се концентрирани во периферните и пограничните области – Синџијанг, Тибет, Внатрешна Монголија, Гуангси, Нингсја, Јунан, Ќингхај, Гансу и други простори. Оттука етничкото прашање во Кина никогаш не било само прашање на фолклор или пописна статистика. Тоа е поврзано со територијата, границите, природните ресурси, миграцијата, безбедноста и со самата претстава за државното единство.
Кинескиот устав затоа предвидува систем на регионална етничка автономија. Постојат 5 автономни региони на провинциско ниво – Внатрешна Монголија, Гуангси-Џуанг, Нингсја-Хуи, Синџијанг-Ујгурскиот Автономен Регион и Тибетскиот Автономен Регион – како и автономни префектури и окрузи. Уставот на Кина предвидува локални органи на самоуправа, можност за употреба на локалните јазици и заштита и развивање на културното наследство. Истовремено, автономните области остануваат составен дел на унитарната држава и функционираат во рамките на нејзиниот политички и правен систем.
Јазикот е повеќе од средство за разбирање
Етничката карта на Кина е истовремено и јазична карта. Ујгурскиот е туркиски јазик; тибетскиот припаѓа на тибетската гранка на синотибетското семејство; монголскиот има сопствена историска книжевна традиција; Џуанг зборуваат јазици од тај-кадајското семејство. Други заедници имаат свои јазици и писма, а кај некои се користат повеќе јазици паралелно.
Токму затоа јазичната политика е едно од најчувствителните места каде што се среќаваат интеграцијата и посебноста. Државата го промовира стандардниот кинески – путунгхуа – како заеднички јазик на образованието, администрацијата и јавниот живот, додека законската рамка истовремено го признава правото на етничките групи да ги користат и развиваат сопствените јазици. Во практика рамнотежата меѓу двете цели не е секогаш едноставна.
Тоа особено се гледа во училиштето. За едно дете прашањето на кој јазик ќе учи математика, историја или книжевност не е административна ситница. Од него зависи пристапот до универзитет, работа и општествена мобилност, но и колку цврсто ќе остане поврзано со јазикот што го зборувале неговите родители и предци. Во таква ситуација државниот јазик може истовремено да биде средство за отворање можности и сила што го стеснува просторот на помалите јазици.
Религијата додава уште еден слој
Ниту етничката, ниту религиската карта на Кина може да се читаат со едноставна равенка. Хуи и Ујгурите се две различни етнички групи, иако исламот има централно историско место во двете заедници. Тибетанскиот будизам е силно поврзан со тибетскиот идентитет и има значење и меѓу делови од монголското население. Кај други групи се преплетуваат будизам, христијанство, локални народни религии, почитување на предците и различни традиционални верувања.
Тоа го прави односот меѓу државата и религијата особено чувствителен во етничките региони. За централната власт религиските институции не смеат да станат паралелни политички центри или носители на сепаратизам. За дел од малцинските заедници, пак, храмот, џамијата, манастирот, празникот и верското образование се дел од самиот културен континуитет. Она што државата го гледа како прашање на управување и безбедност, за локалната заедница може да биде прашање на наследство и идентитет.
Од автономија кон посилна заедничка идентификација
Во последната деценија кинеската политика сè понагласено ја истакнува идејата за „заедница на кинеската нација“ – заеднички идентитет што треба да стои над етничките разлики. Годинава тој пристап доби и нова законска рамка. Законот за унапредување на етничкото единство и напредок, кој стапи на сила на 1. јули 2026. година, ја повторува еднаквоста на сите етнички групи и забраната на дискриминација, но истовремено става силен акцент врз заедничкиот кинески национален идентитет, употребата на стандардниот државен јазик и поголемата општествена интеграција.
Тука се појавува суштинската дилема. Од гледиште на Пекинг, заедничкиот јазик, образовните стандарди, економското поврзување и поголемата мобилност создаваат еднакви шанси и ја намалуваат изолираноста на посиромашните региони. Во официјалната политика, етничкото единство е претставено како предуслов за развој и стабилност. Критичарите, пак, предупредуваат дека кога „заедничкото“ станува премногу силно дефинирано од центарот, границата меѓу интеграцијата и асимилацијата станува тешко видлива.
Синџијанг и Тибет – местата каде што моделот се испитува
Никаде оваа расправа не е поостра отколку во Синџијанг. Регионот е етнички мешан: според пописот од 2020. година, етничките малцинства сочинувале 57,76% од неговото население, а Ујгурите 44,96% од вкупниот број жители. Во изминатата деценија кинеските власти ги образложуваат своите политики таму со борбата против тероризмот и екстремизмот, економскиот развој, стручното образование и одржувањето на безбедноста.
Од друга страна, проценката на Канцеларијата на Високиот комесар на ОН за човекови права од 2022. година утврди сериозни прекршувања на човековите права и оцени дека обемот на произволното и дискриминаторско лишување од слобода на Ујгури и други претежно муслимански заедници може да претставува меѓународни злосторства, особено злосторства против човештвото. Кинеската влада ги отфрла таквите оценки и тврди дека нејзините мерки се насочени кон тероризмот, екстремизмот, развојот и заштитата на правата на сите етнички групи. Ова не е спор околу една статистика, туку два длабоко различни погледи на истата државна политика.
Слична напнатост постои и околу Тибет, особено во образованието, јазикот и улогата на интернатските училишта. Експерти и тела на ОН изразија загриженост дека намалувањето на наставата на тибетски и широкото сместување деца во интернати може да го ослабнат пренесувањето на јазикот и културата. Кинеските власти одговараат дека интернатите се практично решение за огромен, ретко населен и географски тежок регион, дека учениците имаат настава по тибетски и дека системот го проширува пристапот до образование.
Кина не се разбира од една боја на картата
Најлесно е Кина да се опише на еден од два спротивни начини: како древна, природно обединета цивилизација или како држава што со централна моќ држи заедно многу различни народи. И двете слики фаќаат дел од реалноста, но ниту една не е доволна. Кинеската историја навистина е историја на долги процеси на мешање, миграција, освојување, трговија и културна размена. Истовремено, современата национална рамка е и политички проект – со институции, училишта, закони и јазична политика која активно го обликуваат чувството на припадност.
Милиони луѓе од различни етнички групи денес учат, работат, се преселуваат во големите градови, склучуваат мешани бракови и живеат во секојдневие во кое локалната и кинеската припадност не мора да бидат спротивставени. Но тоа не ја поништува нееднаквоста во политичката моќ ниту чувствителноста на прашањето кој одлучува колку различност може да остане различна.
Затоа вистинското прашање не е дали Кина е многуетничка – тоа е неспорно. Прашањето е какво значење ќе има таа разновидност во држава што сè појасно бара заеднички национален јазик, историски наратив и политички идентитет. Од одговорот не зависи само иднината на Ујгурите, Тибетанците, Џуанг, Хуи или Монголите. Од него зависи и каква ќе биде самата идеја за „Кинез“ во XXI век.
