Модерната философија не започнува само со нови книги, нови имиња и нови системи на мислење. Таа започнува со една подлабока промена: човекот престанува да се чувствува сосема сигурен во светот што го наследил. Она што со векови изгледало како стабилен поредок – Бог, природата, власта, традицијата, општествената хиерархија, па дури и самото знаење – постепено станува предмет на преиспитување.
Токму затоа модерната философија не е само една епоха во историјата на идеите. Таа е моментот кога човекот почнува систематски да се прашува врз што, всушност, почива неговата сигурност. Ако традицијата може да греши, ако авторитетот може да лаже, ако сетилата можат да нè измамат, а разумот да биде ограничен – што останува како основа?
Од Декарт до Кант, од Хегел до Маркс, од Ниче до Сартр, ова прашање ќе менува облик, но нема да исчезне. Напротив, ќе стане едно од централните прашања на модерниот човек. Во таа смисла, модерната философија е тесно поврзана со она што веќе го препознаваме како суштина на философијата – слободата да се мисли, дури и тогаш кога мислењето нè води кон непријатни заклучоци.
Кога светот престана да биде однапред објаснет
За средновековниот европски човек космосот во голема мера бил сместен во религиозна и метафизичка слика на стварноста. Тоа не значи дека немало сомнеж, расправа или големи мислители. Значи дека крајната рамка на светот била релативно стабилна. Постоел поредок кој го надминува поединецот и во кој човекот требало да го открие своето место. Ренесансата, научната револуција, верските судири и политичките промени ја нарушуваат таа стабилност. Коперник, Кеплер, Галилеј и Њутн покажуваат дека природата може да се истражува преку набљудување, математика и закони што не зависат од наследените толкувања. Ако небото може да изгледа поинаку од она што со векови се мислело, тогаш можеби и другите „очигледни вистини“ заслужуваат повторно испитување.
Тука се раѓа една од најсилните одлики на модерноста: недовербата кон готовиот одговор. Философијата веќе не сака само да го наследи светот. Таа сака да го оправда.
Декарт – сомнежот како почеток, а не како пораз
Рене Декарт го претвора сомнежот во метод. Тој не се сомнева затоа што сака да покаже дека ништо не може да се знае. Се сомнева затоа што сака да открие дали постои нешто што може да издржи и најрадикално преиспитување.
Можат ли сетилата да нè измамат? Да. Може ли сонот да изгледа како јаве? Може. Можеме ли да бидеме сигурни дека сите наши претстави за надворешниот свет се токму онакви какви што мислиме дека се? Декарт го турка сомнежот до крајната граница. Тука ја наоѓа точката од која ќе ја гради својата философија: додека се сомневам, мислам. А ако мислам, постојам.
Познатото „Мислам, значи постојам“ не е само ефектна реченица од учебник. Со неа субјектот се преместува во средиштето на философското прашање. Декартовата теорија на познанието токму затоа се смета за една од клучните пресвртници во раната модерна философија.
Оттогаш проблемот повеќе не е само: „Што постои?“ Се појавува уште едно прашање: „Како јас знам дека тоа постои?“
Таа разлика ќе го одреди огромен дел од философијата што следува.
Разумот против искуството – или две страни на истиот проблем
По Декарт модерната философија силно се дели околу изворот на човечкото знаење. Рационалистите ја нагласуваат моќта на разумот. Спиноза и Лајбниц, секој на свој начин, веруваат дека стварноста има рационална структура и дека човековиот ум може да допре до нејзините фундаментални принципи. Од другата страна стојат емпиристите. Џон Лок, Џорџ Беркли и особено Дејвид Хјум предупредуваат дека нашето знаење не може лесно да се одвои од искуството.
Хјум оди особено далеку. Кога велиме дека една појава ја предизвикува друга, дали навистина ја гледаме причинската врска – или само сме навикнале едната појава редовно да ја гледаме по другата? Ако сонцето изгревало секое утро, логички следува ли дека мора да изгрее и утре?
Овие прашања го разнишуваат самоуверениот рационализам. Човекот открива дека неговата сигурност можеби не е толку сигурна колку што изгледа.
Модерната философија станува особено интересна: секогаш кога изгледа дека пронашла цврста основа, од некаде се појавува мислител што ја проверува и самата основа.
Кант – умот што го истражува сопствениот хоризонт
Имануел Кант ќе се обиде да го надмине конфликтот меѓу рационализмот и емпиризмот. Неговата идеја е едноставна само на прв поглед: знаењето започнува со искуството, но не е целосно создадено од искуството. Човечкиот ум, според Кант, не е празен сад во кој надворешниот свет едноставно истура информации. Умот активно учествува во начинот на кој искуството станува разбирливо. Просторот, времето, категориите преку кои ја организираме стварноста – сето тоа покажува дека човекот не е пасивен набљудувач. Со други зборови, ние не ја гледаме стварноста од некаква божествена точка надвор од човечкото искуство. Ја гледаме како луѓе.
И токму во тоа има истовремено величина и ограничување. Кантовата критичка философија не го понижува разумот кога му поставува граници. Таа сака да покаже до каде разумот може оправдано да оди, а каде започнуваат претпоставката, метафизичката желба и илузијата.
За Кант веќе пишувавме и како за мислител кај кого границата на човекот станува предуслов за неговата слобода. Тоа е еден од најважните парадокси на модерната мисла. Човекот не станува послободен затоа што може сè, туку затоа што е способен разумно да ја препознае мерката на сопственото знаење и одговорност.
Од поединечниот ум кон историјата
Со германскиот идеализам философијата добива уште поширок хоризонт. Кај Хегел човековата свест повеќе не може да се разбере како изолиран ум што стои спроти светот. Таа се развива низ историјата, низ судирите, институциите, културата, правото, политиката и односите со другите луѓе.
Тука се случува уште еден пресврт: човекот не е нешто завршено. Тој е историско суштество. Начинот на кој мислиме за слободата, моралот, државата, семејството, трудот или сопственоста не паѓа од небото. Тој се создава низ историски процеси. Она што на една епоха ѝ изгледа природно, на друга може да ѝ изгледа неподносливо.
Оваа историска свест ќе стане едно од најмоќните наследства на модерната философија. По неа е многу потешко општествените институции да се претставуваат како вечни и неизменливи.
Маркс – мислата што се спушти во материјалниот живот
Карл Маркс ја наследува хегеловската чувствителност за историјата, но ја насочува кон материјалниот живот. За него не е доволно да се анализираат идеите. Треба да се види како луѓето работат, кој поседува, кој одлучува, како се распределуваат богатството и моќта и какви односи создава економскиот поредок. Тоа е важен момент во модерната мисла затоа што човекот повеќе не може да биде сфатен само како чиста свест.
Тој јаде, работи, продава труд, поседува или нема сопственост, зависи од институции и живее во односи кои постоеле пред неговото раѓање.
Така философијата добива социјална острина. Прашањето „Кој сум јас?“ повеќе не може целосно да се одвои од прашањето „Во каков свет живеам?“
Тој пресврт е актуелен и денес. Современиот човек често зборува за сопствениот избор како да се создава во празен простор, а во стварноста изборите секогаш се прават во економски, политички, културни и технолошки околности.
Ниче – што се крие зад нашите вистини?
Со Фридрих Ниче сомнежот добива нова длабочина. Тој повеќе не прашува само дали некоја идеја е вистинита. Прашува зошто човекот сака токму таа идеја да биде вистинита.
Од каде потекнуваат нашите вредности? Кој ги создал? Каков тип човек создаваат? Дали моралот што го сметаме за вечен има историја? Дали зад возвишените зборови понекогаш се кријат страв, слабост, потреба за контрола или волја за моќ?
Ничеовата критика на европскиот морал и наследените вредности ја отвора вратата кон она што подоцна ќе стане една од главните одлики на мислата во XX век – сомнежот кон привидната неутралност на идеите.
По Ниче, прашањето повеќе не гласи само: „Што значи ова?“ Туку и: „Кој има потреба ова да значи токму тоа?“ Таа промена ќе остави огромна трага врз психологијата, политичката теорија, книжевноста, културната критика и подоцнежните анализи на моќта.
Фројд и ударот врз самоуверениот субјект
Модерниот човек долго се замислувал себеси како суштество што во голема мера знае зошто го прави она што го прави. Со психоанализата на Зигмунд Фројд таа претстава добива сериозна пукнатина.
Што ако причините што свесно си ги даваме не се секогаш вистинските причини? Што ако дел од нашите желби, стравови, конфликти и избори се обликувани од нешто што не го гледаме директно?
Иако Фројд не припаѓа на философијата во тесна дисциплинарна смисла, неговото влијание врз современото разбирање на човекот е невозможно да се одвои од неа. По него субјектот веќе не е сосема транспарентен за самиот себе.
Човекот може да биде странец и во сопствената внатрешност.
Егзистенцијализмот – кога слободата станува товар
Дваесеттиот век ги урива и последните наивни претстави дека научниот и техничкиот напредок автоматски значат и морален напредок. Две светски војни, концентрациони логори, тоталитарни режими, масовно уништување и нови облици на политичка и технолошка моќ поставуваат сурово прашање: што вреди разумот ако рационално организираниот систем може да произведе и рационално организирано варварство? Во таа историска сенка егзистенцијализмот го враќа поединецот во центарот, но без Декартовата сигурност.
Сартр не му нуди на човекот цврста суштина во која може да се засолни. Според неговата философија, човекот најнапред постои, а потоа преку сопствените избори станува она што е. Затоа слободата не е само подарок. Таа е и товар. За Сартр и слободата од која нема бегство, човекот не може бескрајно да се крие зад околностите, карактерот, општеството или судбината. Околностите се реални, често сурови и ограничувачки, но начинот на кој се поставуваме кон нив останува дел од нашата одговорност.
Егзистенцијалистичката традиција токму затоа ја разбира човечката егзистенција како нешто што не може да се сведе на обичен предмет меѓу други предмети.
Од слободниот човек до човекот под систем
Тука модерната философија стигнува до еден од своите најголеми парадокси. Започнала со ослободување на човекот од наследениот авторитет, а завршува со откритието дека човекот е вплеткан во структури што често не ги избрал.
Јазикот постоел пред нас. Институциите постоеле пред нас. Општествените улоги, економските односи, политичките системи, семејните модели, културните претстави – огромен дел од светот во кој се формираме го затекнуваме веќе подготвен. Затоа во XX век мислители како Мишел Фуко ќе го истражуваат односот меѓу знаењето и моќта, институциите и нормалноста, дисциплината и телото. Хана Арент ќе размислува за тоталитаризмот, политичкото дејствување и одговорноста. Лудвиг Витгенштајн ќе покаже колку длабоко јазикот е вмешан во проблемите што ги сметаме за чисто философски.
Слободата станува покомплицирана. Веќе не е доволно некој едноставно да ни каже: „Избери“.
Треба да прашаме и кој ги создал можните избори.
Модерниот човек има повеќе избори – но дали има повеќе слобода?
Ова е точката каде историјата на модерната философија престанува да биде само историја.
Никогаш досега толку многу луѓе немале пристап до толку многу информации, мислења, производи, идентитети, професии, медиуми и можности за комуникација. На прв поглед тоа би требало да значи огромно проширување на човечката автономија. Сепак, паралелно расте и способноста на системите да го предвидуваат, обликуваат и насочуваат човековото внимание.
Алгоритмите предлагаат што да гледаме. Платформите одлучуваат што ќе ни се појави пред очи. Рекламирањето не продава само производи, туку желби. Политичката комуникација сè почесто не се обидува да го убеди разумот, туку да ја активира емоцијата. Човекот формално избира, а сепак дел од просторот во кој избира е веќе внимателно конструиран.
Оттука старото философско прашање добива нова форма: дали сум слободен затоа што можам да изберам, или слободата започнува дури тогаш кога разбирам што го обликува мојот избор?
Затоа и личната слобода не завршува во самиот човек. Таа секогаш има општествена, политичка и морална димензија.
Философијата во XXI век – старите прашања во нов свет
Во XXI век философијата нема едно доминантно име или систем што ја определува целата епоха. Нејзиното поле е пошироко и порасцепкано, а прашањата сè почесто се движат околу свет што брзо се менува: вештачката интелигенција, биотехнологијата, климатската криза, миграциите, економската нееднаквост, идентитетот, човековите права и новите облици на политичка и дигитална моќ. Современата философија токму затоа сè почесто ја напушта строгата поделба меѓу апстрактната теорија и практичните проблеми на секојдневниот живот.
Меѓу влијателните современи мислители се Марта Нусбаум, која преку етиката, политичката философија и пристапот на човечки способности ја поврзува идејата за достоинството со реалните можности човекот да живее исполнет живот; Питер Сингер, чија применета етика ги отвора прашањата за страдањето, сиромаштијата и моралната одговорност; Џудит Батлер, која ги преиспитува идентитетот, родот и политиката на признавањето; како и мислители што ја истражуваат свеста, технологијата и границите меѓу човекот и машината.
Така философијата на XXI век во голема мера го продолжува спорот што го започнала модерната философија, но под нови услови. Прашањето веќе не е само дали човекот е слободен, туку колку слободата е можна во свет во кој алгоритми, корпорации, биолошки технологии и глобални системи имаат сè поголемо влијание врз неговите избори. Не прашуваме само што е човекот, туку и што ќе остане специфично човечко ако машините почнат да извршуваат задачи што некогаш ги сметавме за исклучиво човечки. Во таа смисла, современата философија не ги укинува старите прашања – таа покажува колку нови облици можат да добијат.
Философијата како отпор спрема автоматизмот
Можеби токму тука се наоѓа нејзината најсовремена вредност. Философијата не мора секогаш да ни даде одговор. Нејзината поголема услуга понекогаш е тоа што го прекинува автоматизмот со кој ги прифаќаме одговорите што веќе кружат околу нас.
Кога Декарт се сомневал, тој барал основа на знаењето. Кога Хјум ја анализирал причинската врска, ја испитувал нашата сигурност. Кога Кант ги поставувал границите на разумот, се обидувал да спречи разумот да зборува со сигурност за она што не може да го знае. Кога Маркс ги анализирал материјалните односи, покажувал дека идеите имаат општествена почва. Кога Ниче ги испитувал вредностите, прашувал каков живот стои зад нив. Кога егзистенцијалистите зборувале за слободата, ја врзувале со одговорноста.
Различни мислители, различни системи, често спротивставени заклучоци. А сепак низ нив се провлекува една иста неподготвеност човекот едноставно да се помири со она што му е дадено како очигледно.
Модерната философија не завршила – ние сè уште живееме во нејзините прашања
Можеме да кажеме дека модерната философија историски припаѓа на одреден период. Многу нејзини системи се критикувани, дополнети или напуштени. Светот во кој живееме одамна не е светот на Декарт, Кант или Хегел. Сепак, нивните основни прашања се чудно присутни.
Што можеме да знаеме? Како да разликуваме вистина од уверување? Дали човекот навистина е автономен? Колку од нашите желби се наши? Колку од нашето мислење е обликувано од јазикот, средината, технологијата и моќта? Што значи слобода ако изборот може да биде манипулиран? И кој ја презема одговорноста кога сите велат дека само го следеле системот?
Философијата не е украс на образованието, ниту музеј на стари идеи. Таа е еден од начините човекот да не стане целосно автоматизиран учесник во сопствениот живот.
Модерната философија го симна човекот од сигурното место што традицијата му го беше определила. Му даде разум, сомнеж и слобода, а потоа му покажа дека разумот има граници, дека слободата има услови и дека човекот не е целосно господар дури ни на сопствените мотиви.
Тоа можеби звучи како загуба на сигурноста. Во подлабока смисла, токму тука започнува зрелоста: во способноста да живееме без гаранција дека сите одговори веќе постојат, но и без да се откажеме од обврската да ги поставуваме вистинските прашања.
Човек меѓу класичната мисла и современиот свет како симбол на модерната философија.
