Човекот сака да верува дека за него постои некакво упатство. Дека карактерот, семејството, општеството, Бог, судбината или околностите барем делумно однапред го одредиле она што ќе стане. Таквата мисла знае да биде утешна: ако не сме целосно автори на сопствениот живот, тогаш не сме ни целосно одговорни за него. Жан-Пол Сартр ја одзема токму таа утеха.
Во средиштето на неговата философија стои една навидум едноставна, а крајно непријатна идеја: човекот најнапред постои, а дури потоа станува нешто. Нема однапред напишана суштина што ќе ни каже кои сме. Нема готов модел на човек кон кој треба само да се приспособиме. Се создаваме со изборите што ги правиме, со постапките што ги преземаме и, можеби уште поважно, со она што одбиваме да го направиме.
Оттука и прочуената Сартрова формула дека „егзистенцијата ѝ претходи на есенцијата“ – една од идеите по кои егзистенцијализмот остана препознатлив и надвор од философските кругови. Како што објаснува и Stanford Encyclopedia of Philosophy, егзистенцијалистичката мисла го поставува конкретниот човек, неговиот избор и одговорноста во самото средиште на филозофското прашање. Во таа перспектива човекот не е готов производ, туку отворен проект.
Човек без однапред напишано сценарио
Сартр е роден во Париз на 21. јуни 1905. година, а починал во истиот град на 15. април 1980. година. Бил философ, романсиер, драмски писател, есеист и јавен интелектуалец – една од оние личности кај кои книгите и јавниот живот тешко можат да се разделат. Неговите дела, меѓу кои романот „Мачнина“, филозофското дело „Битие и ништо“ и драмата „Зад затворени врати“, го претворија егзистенцијализмот од академска расправа во јазик со кој цела една генерација се обидуваше да ја разбере сопствената несигурност.
Тоа не се случило случајно. Егзистенцијализмот добива особена сила во Европа по Втората светска војна, во свет во кој старите сигурности веќе не изгледале толку сигурни. Масовното уништување, концентрационите логори, окупацијата и атомската бомба ја направиле апстрактната расправа за слободата, смртта и смислата болно конкретна.
Сартровиот човек се појавува токму во таков свет – без гаранција дека историјата оди кон добро, без сигурност дека моралниот поредок е вграден во самата структура на вселената и без можност засекогаш да се скрие зад однапред утврдена природа. Тоа звучи ослободувачки. И навистина е. Но слободата кај Сартр никогаш не е удобна.
Осудени на слобода
Во секојдневниот говор слободата обично ја замислуваме како можност: можам да одам таму каде што сакам, да ја изберам професијата што ја сакам, да зборувам, да патувам, да одлучувам. Кај Сартр работата е подлабока. Слободата не е привилегија што понекогаш ја имаме. Таа е состојба од која не можеме едноставно да излеземе. Дури и кога не избираме, веќе сме избрале.
Дури и покорувањето е однос кон сопствената ситуација. Дури и обидот да се каже „немав избор“ за Сартр бара внимателно преиспитување. Постојат граници што не ги бираме – местото и времето во кои сме родени, телото, минатото, историските околности, туѓите постапки. Но во рамките на она што ни е дадено, останува прашањето што ќе направиме со тоа. Затоа неговата слобода не е романтична фантазија за човек што може сè. Таа е товар на одговорноста.
Ако нема однапред зададен одговор што морам да бидам, тогаш моите постапки не можам бескрајно да ги припишувам на „таков сум“, „такви се времињата“, „сите го прават тоа“ или „немав друг избор“. Сартровата философија станува вознемирувачка токму во мигот кога престанува да биде теорија и почнува да личи на огледало. Одговорноста не е додаток на слободата. Таа е нејзината цена.
Лошата вера – лагата што си ја кажуваме себеси
Еден од најсилните Сартрови поими е „лошата вера“. Тоа не е обична лага кон другите. Тоа е обид човекот самиот себе да се увери дека е нешто фиксно, дека неговата улога целосно го определува и дека затоа не мора да ја преземе одговорноста за сопствениот избор.
Работникот може да се претвори само во својата професија. Чиновникот – само во својата функција. Политичарот – во партиската улога. Човекот што направил нешто лошо може да каже дека „таков му е карактерот“, а оној што молчел пред неправдата дека „ништо не можел да направи“. Сартр нè принудува да се посомневаме во тие реченици. Не затоа што околностите не постојат. Тие постојат и понекогаш се сурови. Туку затоа што човекот постојано има искушение сопствената слобода да ја претстави како нешто што му било одземено целосно, заедно со одговорноста што доаѓа со неа.
Тука Сартр останува необично современ. Денешниот човек има повеќе начини од кога било да се претвори во збир од улоги: работно место, профил на социјална мрежа, политички идентитет, потрошувачки вкус, алгоритамски препораки, статус во заедницата. Секоја од тие категории може да биде корисна. Проблемот почнува кога ќе поверуваме дека тие се целата наша личност. Тогаш улогата станува алиби.
Погледот на другиот
Сартровата слобода не постои во празна соба. Во неа секогаш влегува другиот човек.
Во „Битие и ништо“ тој развива една од своите најпознати анализи: искуството да бидеме видени. Додека сум сам, можам да се доживувам како субјект што го набљудува светот. Кога ќе почувствувам дека некој друг ме гледа, одеднаш сфаќам дека и јас сум предмет во неговиот свет. Другиот ме гледа, ме проценува, ме именува. Од тој суд не можам целосно да избегам.
Оттука доаѓа и славната реченица од драмата „Зад затворени врати“ за пеколот и другите луѓе – фраза што често се поедноставува како доказ дека Сартр ги мразел луѓето. Поентата е посложена. Другиот поседува поглед врз мене што не можам целосно да го контролирам. Јас сум слободен да се создавам, но истовремено постојам во свет во кој другите создаваат свои претстави за мене.
Колку е ова блиску до современото искуство тешко е да се превиди. Никогаш претходно толку многу луѓе не биле толку постојано изложени на туѓи погледи, реакции, оценки, коментари и бројки што наводно ја мерат нивната вредност. Сартр пишувал пред социјалните мрежи, но неговото прашање останува: колку од себе му препуштаме на погледот на другиот?
Философијата не треба да остане во кабинет
Сартр не бил мислител кој ја разбирал интелектуалната работа како безбедно набљудување од страна. Во втората половина од животот неговиот политички ангажман станувал сè поизразен. Поддржувал левичарски и антиколонијални движења, влегувал во судир со политички позиции што ги сметал за угнетувачки и постојано ја преиспитувал врската меѓу интелектуалецот и јавната одговорност. Тој ангажман не бил без противречности. Некои негови политички процени подоцна биле остро критикувани, особено неговиот однос кон комунистичките движења и револуционерното насилство. Но токму тука се појавува една важна црта на Сартр: филозофијата за него не можела да биде само систем од идеи што останува недопрен од светот.
Мислата мора да ризикува да влезе во историјата.
Тоа е и причината поради која неговото одбивање на Нобеловата награда за литература во 1964. година станало речиси подеднакво познато како самата награда. Нобеловата фондација го наведува Сартр како лауреат за 1964. година, но и како автор кој ја одбил наградата, во согласност со неговото долгогодишно одбивање официјални признанија. Гестот лесно може да се романтизира. Поважно е што тој е во склад со едно подлабоко Сартрово сомневање: институцијата не треба да го претвори писателот во сопствен споменик додека тој сè уште мисли, пишува и се менува.
Сартр и Симон де Бовоар – две слободи една покрај друга
Од приказната за Сартр речиси невозможно е да се изостави Симон де Бовоар. Нивната долготрајна интелектуална и лична врска почнала во младоста и траела со децении, без да се вклопи во класичниот модел на брак и семејство. Но да се претстави Бовоар само како „партнерка на Сартр“ би било погрешно. Таа е самостоен филозоф и писател чие дело, особено „Вториот пол“, остави огромно влијание врз феминистичката мисла. Нивниот интелектуален однос е поинтересен кога се гледа како средба на две авторски личности кои развивале, споделувале и оспорувале идеи за слободата, одговорноста и односот со другиот. И токму тука се гледа границата на романтичната претстава за апсолутната автономија: слободата никогаш не ја живееме сами. Нашите избори секогаш допираат други луѓе.
Зошто повторно да го читаме Сартр?
Не затоа што има готов одговор за човекот на XXI век. Напротив, Сартр е важен затоа што му го одзема готовиот одговор.
Во време кога алгоритмите можат да предвидат што ќе купиме, платформите ни кажуваат што да гледаме, политичките групи нè повикуваат да прифатиме готови идентитети, а биографијата сè почесто се претвора во внимателно уреден јавен профил, Сартровото инсистирање дека човекот не е завршен предмет добива ново значење. Можеби не сме толку слободни колку што тој понекогаш изгледа дека претпоставува. Социјалната положба, сиромаштијата, телото, траумата, власта и историските околности можат длабоко да го стеснат просторот за избор. Подоцнежната философија токму тука ќе му постави сериозни прашања на класичниот егзистенцијализам. Сепак, неговото основно предупредување останува тешко да се отфрли: човекот многу лесно ја претвора причината во изговор, улогата во идентитет и навиката во судбина.
Сартр нè остава без удобната реченица дека сме едноставно она што сме. За него, сè додека живееме, ние сме и она што сè уште можеме да го направиме од себе. Можеби токму затоа неговата философија не старее мирно. Таа не сака само да биде разбрана. Таа поставува прашање од кое читателот тешко може да се извлече: ако навистина сум одговорен за она што го правам со она што ми е дадено – што правам со сопствената слобода?
