Светската економија сè уште расте, но просторот за апсорбирање нови шокови станува сè потесен. На годишните состаноци на Меѓународниот монетарен фонд и Светската банка во Бангкок, одржани во октомври 2026. година, директорката на ММФ Кристалина Георгиева предупреди дека економската отпорност што го одржуваше светот низ последните кризи почнува да ги достигнува своите граници.
На површината, бројките не изгледаат како најава за глобална рецесија. Во најновиот World Economic Outlook на ММФ глобалниот раст за 2026. година е проектиран на 3,1%, а за 2027. година на 3,4%. Проблемот е во она што се наоѓа зад просекот: упорна инфлација, високи трошоци за задолжување, растечки јавен долг, геополитички конфликти и сè поголема зависност на економските очекувања од инвестицискиот бум поврзан со вештачката интелигенција.
Раст има, но резервите се трошат
ММФ ја опишува глобалната економија како изненадувачки отпорна на серијата шокови во последните години. Таа издржа пандемија, прекини во синџирите на снабдување, инфлаторен бран, нагло зголемување на каматните стапки, трговски тензии и нови воени конфликти. Сега, предупредува Георгиева, дел од заштитните механизми се исцрпуваат – и кај домаќинствата и компаниите, и во јавните финансии.
Во брифингот за глобалната економска агенда Георгиева оцени дека инфлацијата во многу економии останува тврдоглаво висока, додека фискалните и енергетските резерви се намалуваат. Тоа значи дека идниот шок би можел да биде потежок за амортизирање отколку претходните.
ММФ очекува глобалната инфлација да биде околу 4,7% во 2026. година. Тоа не е само статистичка непријатност. Повисоките цени го намалуваат реалниот доход, а потребата централните банки подолго да одржуваат рестриктивни монетарни услови ја поскапува цената на кредитите за домаќинствата, компаниите и државите.
Скапите пари стануваат проблем и за државите
Еден од посериозните ризици е јавниот долг. Годините на евтини пари завршија, а дел од државите влегуваат во новиот период со големи обврски натрупани по финансиската криза, пандемијата и енергетските потреси. Кога каматите се повисоки, старите долгови стануваат поскапи за рефинансирање, а новите заеми оставаат помалку простор за образование, здравство, инфраструктура и развојни инвестиции.
Европа е особено изложена на оваа комбинација. Слабиот раст се судира со повисоки издатоци за одбрана, стареење на населението и потреба од големи инвестиции во енергетиката, инфраструктурата и новите технологии. Оттука, пораката на ММФ не се сведува само на намалување на расходите: без подобра продуктивност, конкурентност и инвестиции, фискалната математика станува уште потешка.
За Македонија ова не е далечна тема. Забавувањето на европската економија може да се почувствува преку извозот, индустриското производство и инвестициите, додека повисоката цена на капиталот влијае врз условите под кои државата и компаниите се задолжуваат. Во мала и отворена економија, надворешните шокови ретко остануваат само надворешни.
Вештачката интелигенција е и мотор и ризик
Во оваа економска слика вештачката интелигенција има необична двојна улога. Огромните инвестиции во чипови, дата-центри, софтвер и енергетска инфраструктура веќе создаваат нова побарувачка и го поддржуваат растот во економиите кои се најсилно вклучени во технолошкиот синџир. ММФ директно забележува дека дел од земјите интегрирани во ВИ-индустријата поминуваат подобро од останатите.
Но токму тука е и ризикот. Ако очекуваното зголемување на продуктивноста не се материјализира доволно брзо, вреднувањата на компаниите и огромните инвестиции изградени врз тие очекувања би можеле да се најдат под притисок. Во октомврискиот Global Financial Stability Report, ММФ предупредува дека корекција на цените на средствата поврзани со ВИ може да се прошири и врз финансиските пазари.
Темата на Panoptikum веќе ја отвора и пошироката димензија на трилионските инвестиции во вештачката интелигенција: зад софтверот стојат електрична енергија, дата-центри, чипови, капитал и политички интереси. Оттаму, прашањето повеќе не е само што може технологијата, туку кој може да си дозволи да ја развива и кој ќе ги преземе ризиците ако очекувањата се покажат претерани.
Георгиева: без заштитни механизми ризиците може да ги надминат придобивките
На панелот „AI and the Global Economy: From Risk to Opportunity“ во Бангкок, Георгиева отиде чекор понатаму. Таа предупреди дека без соодветни заштитни механизми и етичка рамка ризиците од вештачката интелигенција можат да ги надминат нејзините можности. Пораката не беше повик за запирање на технологијата, туку за правила што ќе се развиваат со темпо поблиско до самата технологија.
Ова се надоврзува на прашањето дали човекот може да ја задржи контролата врз вештачката интелигенција. Денес таа контрола веќе не се однесува само на безбедноста на алгоритмите. Таа значи и правила за пазарите на труд, концентрацијата на економска моќ, финансиската стабилност, приватноста и поделбата на придобивките од поголемата продуктивност.
Затоа и ММФ ја третира ВИ како економско, а не само како технолошко прашање. Таа може да создаде нови работни места, да ја зголеми ефикасноста и да отвори нови пазари, но може и да забрза исчезнување на дел од занимањата, да ги продлабочи разликите меѓу земјите и да ја концентрира добивката кај релативно мал број компании и сопственици на капитал. За Македонија, тоа дополнително го отвора прашањето за кадрите, технолошката зависност и цената на доцнењето.
Светската економија се движи по потесна патека
Најновото предупредување на ММФ затоа не треба да се чита како прогноза за непосреден колапс. Пораката е посуптилна: светската економија продолжува да функционира, но со помалку простор за грешки. Инфлацијата го ограничува маневарскиот простор на централните банки, високите камати ги поскапуваат долговите, владите имаат сè поголеми расходи, а дел од растот се потпира врз технолошки бум чиј краен економски ефект сè уште не е целосно видлив.
Парадоксот на 2026 година е токму во тоа што една иста технологија може да биде и дел од решението и извор на нова нестабилност. Вештачката интелигенција може да ја подигне продуктивноста што на светската економија очигледно ѝ недостига. Ако очекувањата, инвестициите и правилата излезат од рамнотежа, истата таа трка може да создаде нови финансиски и општествени трошоци. Тоа е и централната порака од Бангкок: растот сè уште постои, но времето во кое економиите можеа лесно да апсорбираат уште еден голем шок станува сè пократко.
