Во 1903 година Крсте Петков Мисирков напишал реченица што и по повеќе од еден век звучи непријатно современо: „Народот не е ништо друго, освен едно големо другарство“. Зад таа мисла не стои романтична претстава за нацијата, туку нешто многу поконкретно – долг, права, заеднички интерес и подготвеност дел од сопствените сили да се посветат на општото добро.
Оригиналот на „За македонцките работи“, објавен во 1903 година, денес е достапен и преку Дигиталниот архив на македонскиот јазик на МАНУ. На Паноптикум веќе пишувавме и за Мисирков и неговото разбирање на македонската култура и историја. Она што вреди повторно да се прочита кај него е токму односот меѓу припадноста и одговорноста: народот не е нешто што едноставно го наследуваме, туку заедница кон која имаме обврска.
Од Мисирков до Стефановски – идентитетот бара работа
Речиси еден век подоцна, истата линија се препознава во есеистиката на Горан Стефановски. Иван Антоновски, еден од најтемелните проучувачи на неговите есеи, ја сублимира таа мисла со зборовите дека она што како чувство за идентитет се носи во срцето не се чисти метафори, туку обврски. Идентитетот, во тоа читање на Стефановски, е приказна, но и работа и одговорност.
Тоа е суштинска разлика. Едно е да го чувствуваш идентитетот. Друго е да работиш за него.
За Горан Стефановски и македонската стварност може да се зборува токму низ оваа перспектива. Неговата Македонија никогаш не е само сентимент, географија или семејна фотографија. Таа е и прашање што постојано бара одговор: што правиме со она што велиме дека е наше?
Нашиот голем парадокс
Токму тука почнува проблемот со современото разбирање на македонскиот идентитет. Кај нас националното и културното чувство често се доживуваат како нешто апсолутно, непроменливо и однапред обезбедено. Како наследство што еднаш сме го добиле и повеќе не мораме ништо да направиме за него.
Парадоксот е што од уста не ги вадиме комитите, војводите, просветителите, партизаните, државниците, писателите и интелектуалците. Ги печатиме на плакати, ги цитираме на празници, им положуваме цвеќе, ги претвораме во политички симболи. А тие луѓе најчесто го разбирале заедничкото токму спротивно – како работа.
Организирале. Пишувале. Учеле. Печателе книги. Отворале училишта. Создавале институции. Граделе културна и политичка свест. Ризикувале удобност, статус, а неретко и живот.
Ние често се задоволуваме со симболот.
Лето Господово 2026
И тогаш стигнуваме до Македонија во 2026 година. До земја во која можеме со часови да зборуваме за патриотизам, а многу потешко да одговориме колку македонски книги сме прочитале годинава, кога последен пат сме влегле во театар, сме купиле албум од домашен автор или сме се заинтересирале што се случува со локалниот музеј, библиотеката или училиштето.
Можеме жестоко да спориме за историски личности, а истовремено млад човек да расте без суштински да знае кој бил Гоце Делчев, што организирал, во какво време дејствувал и зошто неговото име воопшто има таква тежина во македонската меморија.
Не е чесно од едно видео на социјалните мрежи да се извлече пресуда за цела генерација. Но ваквите снимки отвораат прашање што е многу поголемо од поединецот пред камерата. Ако некој млад човек го знае Делчев само како име на улица, училиште или споменик, тогаш не е доволно да му се потсмевнеме. Треба да се прашаме кој и како го образувал.
За историскиот контекст, Гоце Делчев не е важен затоа што неговото име го повторуваме, туку затоа што зад него стојат организација, образование, револуционерна мисла и идеја дека слободата не се чека како подарок. Таа се подготвува.
Патриотизам што трае колку еден рефрен
Истата противречност може да се види речиси насекаде. Гласно се повикуваме на Македонија, а многу потивко ја чуваме. Пееме за Охрид како бисер, а потоа се однесуваме кон езерото и градот како кон декор за една летна сезона.
Охридскиот Регион е светско природно и културно наследство, а неговата заштита со години е предмет на сериозни препораки, мониторинг и одлуки на УНЕСКО. Во 2026 година темата повторно беше на дневен ред на Комитетот за светско наследство. Паноптикум детално пишуваше и за Охрид пред прашањето дали навистина знаеме да го чуваме светското наследство.
Токму Охрид е добар тест за нашето разбирање на патриотизмот. Не треба да кажеш дека го сакаш ако во исто време оставаш отпад, премолчуваш дивоградби, ја толерираш деградацијата на просторот или го третираш како бесконечен ресурс за заработка.
Љубовта кон татковината што постои само во песна е лесна. Таа трае три минути.
Онаа другата е многу понепријатна. Бара да не фрлиш ѓубре. Да платиш билет за домашен театар. Да купиш македонска книга. Да го научиш сопственото дете зошто е важен Мисирков. Да не го користиш јазикот само кога некој ќе го оспори, туку да го почитуваш секој ден. Да побараш од институцијата да си ја врши работата. Да не ја оправдуваш сопствената неодговорност со туѓата.
Образование што произведува знаење или следачи?
Поради тоа, разговорот за идентитетот неизбежно станува разговор за образованието.
Каков идентитет може да се гради во општество во кое критичката мисла е на маргините? Што значи ученикот да научи датум, ако никогаш не разбрал што се случувало околу тој датум? Што сме направиле ако детето знае дека Гоце Делчев загинал во 1903 година, но не разбира зошто организирањето, просветувањето и политичката мисла биле суштински дел од неговата борба?
Образованието не треба да произведува складно наредени историски факти во глава. Треба да создава човек способен да праша: зошто?
Зошто се случило нешто? Кој има интерес од одредена историска интерпретација? Што значи еден политички слоган? Дали тврдењето што го слушам е точно? Каде се доказите? Што е факт, а што пропаганда?
Таквиот граѓанин е потешко да се мобилизира со флоскула. Но токму затоа е неопходен за секое зрело општество.
Каде исчезна интелектуалецот од јавноста?
Интелектуалците во Македонија не исчезнале. Има писатели, професори, научници, режисери, музичари, лекари, инженери и истражувачи со сериозно знаење и резултати. Прашањето е колку простор им даваме.
Во јавност во која политичкиот конфликт произведува повеќе внимание од научно достигнување, а партиското препукување повеќе кликови од книга, изложба или добра претстава, не треба да нè изненадува што луѓето полесно се мобилизираат околу слоган.
Слоганот не бара подготовка. Не бара читање. Не бара сомнеж. Не бара да си признаеш дека можеби нешто не знаеш.
Културата го бара токму спротивното.
Идентитет без култура останува празна форма
Македонскиот идентитет не живее само во големите историски настани. Живее во јазикот што го зборуваме, во книгите што ги објавуваме, во музиката што ја создаваме, во филмовите што ги снимаме, во театрите што ги одржуваме, во архивите што ги чуваме, во научниците што ги поддржуваме и во училиштата во кои идните генерации учат да мислат.
И во односот кон просторот. Кон Охрид. Кон стара куќа. Кон археолошки локалитет. Кон градски парк. Кон споменик што не мора да биде место за селфи, туку повод нешто да дознаеме.
Народ што престанува да вложува во сопственото образование и култура не го губи идентитетот одеднаш. Процесот е потивок.
Прво ја губи навиката да го разбира.
Потоа ја губи способноста да го надградува.
На крај остануваат симболите – сè погласни, а сè попразни.
Што навистина значи да се биде Македонец?
Токму затоа прашањето не е дали имаме македонски идентитет. Прашањето е што правиме со него.
Никогаш не сме зборувале толку многу за неговото зачувување, а толку ретко сме разговарале за секојдневната работа без која нема што да се зачува.
Добар наставник што не го напуштил училиштето. Книга што нашла читател. Млад научник што добил услови да остане. Музичар кој може да живее од сопственото дело. Чист брег. Зачувен споменик. Функционална институција. Јавна дебата во која аргументот вреди повеќе од навредата.
Тоа не изгледа спектакуларно. Не собира секогаш илјадници лајкови. Не може лесно да се претвори во парола.
Но веројатно токму тоа го мислел Мисирков кога пишувал за долгот кон општото добро. И токму таму треба да ја бараме суштината на Стефановски кога идентитетот го читаме како работа, приказна и одговорност.
По речиси три и пол децении независна држава, можеби е време дел од прашањата што постојано им ги поставуваме на другите да си ги поставиме и себеси.
Ако утре ги тргнеме знамињата, паролите, свечените говори, политичките препукувања и патриотските рефрени – што ќе остане?
Одговорот на тоа прашање е можеби најточната мерка за тоа колку навистина го живееме македонскиот идентитет.
