Има теми што не се само јазични, туку се и идентитетски. Старословенскиот јазик е една од нив. Тој не е далечна филолошка фуснота, туку првата голема писмена врата низ која Словените влегле во европската културна историја. На тој јазик солунските браќа Кирил и Методиј ги превеле првите црковни книги од старогрчки, создавајќи не само книжевен јазик, туку и цивилизациска можност: словенскиот човек да се моли, да чита и да мисли на разбирлив јазик.
Старословенскиот, познат и како староцрковнословенски, е најстариот посведочен словенски литературен јазик. Во славистиката е општоприфатено дека Кирил и Методиј го стандардизирале врз основа на словенскиот говор од околината на Солун, односно од јужнословенската говорна средина во која тие израснале и која ја познавале од непосреден животен контакт.
Глаголицата – првото словенско писмо
Првото писмо на кое бил запишан старословенскиот јазик е глаголицата. Таа не е случајна адаптација на туѓа азбука, туку авторско писмо создадено за да ги изрази гласовите и особеностите на словенскиот јазик. Нејзиното создавање традиционално му се припишува на Св. Кирил, чие световно име било Константин.
Во тоа лежи една од најголемите културни револуции на IX век: Словените не добиле само превод на богослужбени текстови, туку добиле писмо што ги препознавало како јазична и духовна заедница. Глаголицата била првата форма на таа писмена самостојност.
Моравската мисија и правото на словенски збор
Создавањето на старословенскиот јазик било поврзано со Моравската мисија. Великоморавскиот кнез Ростислав побарал од византискиот цар Михаил III мисионери што ќе можат да го шират христијанството на словенски јазик. Така Кирил и Методиј, околу 862-863 година, започнале со преведување на богослужбените книги и со подготовка на словенска литургија.
Тоа не било само религиозно прашање. Тоа било прашање на културна независност. Да се има богослужба на сопствен разбирлив јазик значело да се излезе од сенката на латинскиот и грчкиот монопол. Папата Адријан II во Рим ги благословил словенските книги, со што словенскиот јазик добил место меѓу јазиците на христијанската писменост. Овој чин ја претворил мисијата на Кирил и Методиј во настан од европски дострел.
Македонската теорија за основата на старословенскиот
Особено значајно место во науката има таканаречената македонска теорија за основата на старословенскиот јазик. Таа се поврзува со истражувањата на словенечкиот славист Ватрослав Облак и неговиот учител, хрватскиот славист Ватрослав Јагиќ. Облак во 1891-1892 година вршел теренски истражувања во Солунско, особено во говорот на Сухо, а резултатите ги објавил во делото „Macedonische Studien“ – „Македонски студии“.
Во оваа научна линија се истакнува дека во основата на јазикот на најстарата словенска писменост стојат македонските говори од пошироката околина на Солун, меѓу кои традиционално се споменуваат Сухо, Висока и Зарова. Тоа не значи дека старословенскиот е исто што и современиот македонски јазик, ниту дека може механички да се прескокнат вековите јазичен развој. Но значи дека македонскиот јазичен простор има темелно место во почетокот на словенската писменост.
Оваа разлика е важна. Старословенскиот е прв литературен словенски јазик, создаден врз основа на жив јужнословенски говор од Солунско; современиот македонски е посебен стандарден јазик оформен многу подоцна. Но историската врска меѓу солунската говорна основа, македонската јазична територија и најраната словенска писменост е една од најважните теми во македонската културна меморија.
Старословенски, старомакедонски, старобугарски – прашањето на називите
Називот „старословенски јазик“ е најшироко прифатен во славистиката како неутрален научен термин. Во различни традиции се среќаваат и називи како „староцрковнословенски“, „старобугарски“ и „старомакедонски“. Britannica го опишува старословенскиот како прв словенски литературен јазик, пишуван со глаголица и кирилица, а современите прегледи наведуваат дека во различни научни и национални традиции се користеле повеќе називи.
Францускиот славист Андре Вајан со своите трудови за старословенскиот е еден од авторите кај кои се среќава разграничување меѓу старомакедонски и старобугарски јазични особености во најстарата словенска писменост. Неговото дело „Manuel du vieux slave“ останува едно од значајните славистички упатства за стариот словенски јазичен корпус.
Тука треба да се биде прецизен и достоинствен: научните називи не смеат да се претвораат во политички пароли. Но исто така не смее да се брише македонската компонента во темелите на старословенската писменост. Токму во таа рамнотежа – меѓу факт, термин и културно право – стои сериозниот пристап кон ова прашање.
Канонскиот период и црковнословенските редакции
Во својот најстар развоен период, од IX до XI век, старословенскиот јазик се смета за канонски. Тоа значи дека книжевната традиција се држела релативно доследно до јазичната основа поставена од Кирил и Методиј и нивните ученици. Од XII век натаму започнува црковнословенскиот период, во кој старословенската традиција се развива во различни редакции кај словенските народи – македонска, бугарска, српска, руска, чешка, хрватска и други.
Според тоа, црковнословенскиот не е исто што и првичниот старословенски. Тој е продолжена, црковна и книжевна форма што низ вековите примала локални јазични влијанија. Затоа зборуваме за редакции: ист корен, различни историски патишта.
Прогонот на учениците и продолжувањето на делото
По смртта на Методиј, учениците на Кирил и Методиј биле протерани од Моравија под притисок на латинско-германскиот црковен клер. Дел од нив се упатиле кон јадранскиот простор, каде што глаголицата продолжила да живее особено во хрватската традиција, во аглеста форма. Друг дел, меѓу кои Климент и Наум, преку Белград стигнале во Бугарското Царство, а потоа нивната дејност добила силен израз во Охрид.
Во Преслав и Охрид се оформиле две големи книжевни средишта. Преславската традиција силно се поврзува со кирилицата, додека Охридскиот книжевен центар ја продолжил кирилометодиевската традиција во која глаголицата имала особено важно место. Според славистичката традиција, глаголицата во македонската средина продолжила да живее до крајот на XI и почетокот на XII век.
Климент и Наум – Охрид како духовен и книжевен центар
Климент Охридски не бил само ученик на Кирил и Методиј. Тој бил продолжувач, организатор и творец на школа. Во Охрид заедно со Наум ја продолжил работата на словенската писменост, богослужба и образование. Охридскиот книжевен центар станал една од најважните точки во историјата на словенската култура.
Токму со охридската традиција се поврзуваат некои од најзначајните глаголски ракописи. Асемановото евангелие е старословенски глаголски евангелијар од почетокот на XI век, поврзан со Охридската книжевна школа и со македонската јазична област.
Исто така, Маринското и Зографското евангелие спаѓаат меѓу најстарите и најважните старословенски глаголски ракописи. Тие се дел од канонот на најраната словенска писменост и се клучни сведоштва за јазикот, писмото и книжевната традиција на првите векови по Кирил и Методиј.
893 година и промената на писмото
Големиот собор во Преслав во 893. година традиционално се поврзува со важна промена во бугарската државна и црковна политика: словенскиот јазик добил официјално место, а кирилицата постепено ја презела улогата на доминантно писмо во источниот јужнословенски книжевен простор. Истовремено, глаголицата не исчезнала веднаш; таа продолжила да живее во одредени средини, особено во охридската и во хрватската глаголска традиција.
Оваа историја покажува дека словенската писменост не била еднолиниска приказна. Таа имала повеќе центри, повеќе писма, повеќе редакции и повеќе културни патишта. Но во нејзиниот почеток стои истата голема идеја: словенскиот збор да стане писмен, црковен, книжевен и европски.
Зошто ова треба да го знаеме
Старословенскиот јазик не е мртва тема. Тој е почеток на словенската писмена цивилизација. Глаголицата не е само старо писмо, туку доказ дека културата почнува тогаш кога еден народ добива знаци за сопствениот глас. Охридската книжевна школа не е само локална гордост, туку една од големите европски духовни работилници на средниот век.
За Македонците ова знаење има посебна тежина. Не за да се претвори во празна самофалба, туку за да се разбере дека македонскиот јазичен и културен простор стои во темелите на една голема словенска писмена традиција. Тоа е факт што бара знаење, а не викање; аргумент, а не парола; културна самосвест, а не дневна политика.
Кирил и Методиј, Климент и Наум, глаголицата, старословенскиот јазик и Охридската книжевна школа се дел од онаа длабока историска линија која покажува дека јазикот не е само средство за зборување. Јазикот е дом на паметењето. А писмото е моментот кога тој дом добива ѕидови, врата и светлина.
