Македонската кауза предолго ја замислуваме како одбрана. Како нешто што мора постојано да се докажува, брани, објаснува и потврдува пред туѓ поглед. А можеби токму тука е најголемата замка: ако целиот свој национален живот го претвориме во одговор на туѓо прашање, тогаш му дозволуваме на другиот да ја одредува темата, тонот и границите на нашето постоење.
Македонската кауза, ако денес воопшто сака да биде жива и достоинствена, мора да биде нешто повеќе од историска одбрана. Таа мора да биде способност да создадеме општество во кое македонскиот јазик се зборува убаво, државата функционира чесно, културата произведува вредности, младите имаат причина да останат, а човекот не мора секојдневно да го докажува она што е.
Тоа не значи заборавање на историјата. Напротив. Значи конечно да ја разбереме.
Кауза родена од потребата да се именуваш себеси
Во македонската историја прашањето за името, јазикот, училиштето, црквата и политичкото организирање никогаш не било само академска расправа. Во XIX век, во време кога балканските национални идеи се судирале и се ширеле преку цркви, училишта и пропаганди, се појавувала и потребата македонските говори да добијат свое место во писменоста и образованието. Блаже Конески, разгледувајќи го тој период, забележува дека стремежот кон рамноправност се изразувал и преку барањето писмениот јазик во Македонија да носи белег од македонските говори.
Тоа е важна точка. Народот не почнува да постои тогаш кога некоја администрација ќе му стави печат. Пред институцијата постојат говорот, песната, обичајот, локалната меморија, семејното предание, начинот на кој луѓето си го именуваат светот. Институциите доаѓаат подоцна – за да му дадат јавна форма на нешто што веќе живее.
Во таа долга линија стои Крсте Петков Мисирков. Неговото дело „За македонцките работи“ од 1903. година не е значајно затоа што денес ни служи како погоден цитат, туку затоа што во него јазикот, националната мисла и политичката свест се појавуваат како поврзани прашања. Институтот за македонски јазик „Крсте Мисирков“ го определува Мисирков како филолог и една од клучните личности во развојот на македонскиот литературен јазик. За оваа врска меѓу Мисирков, Конески и јазичната самосвест веќе пишувавме и на Паноптикум.
Но каузата не завршува со тоа да докажеме дека сме имале луѓе што мислеле македонски. Вистинското прашање е дали ние денес умееме да мислиме со истата одговорност.
Јазикот не се брани со парола, туку со употреба
Пред Втората светска војна македонскиот збор сè почесто влегувал во драмата, поезијата, публицистиката и јавниот простор. Конески ги издвојува делата на Васил Иљоски, Антон Панов, Ристо Крле, Венко Марковски, Коле Неделковски и Коста Рацин како дел од процесот во кој литературната работа на македонски јазик станувала сè повидлива и создавала основа за неговото понатамошно оформување.
На Првото заседание на АСНОМ во 1944. година е донесено решение македонскиот јазик да биде службен во македонската држава, по што следуваат расправите и работата што водат кон неговото стандардизирање. Тој процес е документиран и во Конескиевата „Граматика на македонскиот литературен јазик“, достапна и преку Ризницата на МАНУ.
Денес, осум децении подоцна, опасноста за јазикот не доаѓа само од негирање однадвор. Доаѓа и од нашата небрежност одвнатре.
Јазик што го браниме на митинг, а го уништуваме во училница, медиум, институција и на интернет, не сме го одбраниле. Ако македонскиот ни е свет само во свечен говор, а во секојдневието ни е непотребен товар, тогаш проблемот веќе не е во туѓиот однос кон нас. Проблемот е во нашиот однос кон сопственото наследство.
Затоа македонската кауза денес е и добра книга на македонски. Добар превод. Добар учебник. Научен труд. Филм. Театарска претстава. Песна што ќе ја слуша генерација која уште не е родена. Дигитален речник. Квалитетен медиум. Професор што нема да го понижува сопствениот јазик со немарност.
Не е доволно да кажеме дека јазикот е наш. Треба да покажеме дека сме негови достојни корисници. Делото на Блаже Конески токму затоа не треба да се чита како споменик, туку како обврска кон културата на јазикот.
Од Илинден до државата – слободата не завршува со создавањето институции
Македонската кауза има и политичка вертикала. Илинден 1903 и АСНОМ 1944 не се ист историски настан, ниту треба вештачки да се изедначуваат. Но во македонската колективна меморија тие создаваат силна врска меѓу идејата за слобода и создавањето институционална државност. За таа историска линија пишувавме во текстот „Илинден е мерата според која Македонија се проверува себеси“.
И тука доаѓаме до непријатниот дел.
Полесно е да се сака Македонија од минатото отколку Македонија од сегашноста. Минатото не бара да поправиш пат, да исчистиш корупција, да создадеш добро училиште, да почитуваш закон, да платиш чесно работник, да изградите институција што нема да зависи од партиски телефонски повик. Историскиот херој не ти бара отчет. Живиот граѓанин – бара.
Затоа патриотизмот што постојано гледа наназад може да стане удобен. Таму имаме жртви, знамиња, говори, легенди и јасни непријатели. Сегашноста е потешка. Таа бара работа без фанфари.
А државата не се чува само на граница. Се чува на шалтер. Во судница. Во училиште. Во болница. Во редакција. Во општински совет. Во односот кон човекот што нема „врска“. Во начинот на кој се трошат јавните пари. Ако македонската кауза не стигне дотаму, таа останува недовршена.
Македонството не бара непријател за да постои
Една зрела национална свест нема потреба секое утро да се буди лута на соседите за да знае која е.
Македонството не станува посилно ако омаловажува друг народ, друг јазик или друга култура. Напротив, несигурниот идентитет бара противник; сигурниот идентитет создава.
Токму затоа правото на сопствено име, јазик и историска меморија не треба да се претвора во право да се присвојува туѓото или да се негира другиот. Македонија живее во Балканот, а Балканот е простор во кој историите се допираат, се преклопуваат, понекогаш се судираат и често истите личности и настани се читаат низ различни национални наративи. Зрелоста не е да се откажеме од сопственото гледиште. Зрелоста е да можеме да го кажеме без омраза.
Во еден претходен есеј на Паноптикум, „Бауч за соседите: македонизам, македонство и стравот од сопственото име“, македонизмот го поставивме како право на самоименување, културна меморија и достоинство, а не како агресија кон другите. Тоа е важна разлика.
Никој не треба да стане помал за Македонецот да биде свој.
Најголемата опасност е Македонија да остане без Македонци што сакаат да живеат во неа
Националната кауза на XXI век не може да биде само спор околу минатото. Ако млад човек го знае секој датум од националната историја, но својата иднина ја гледа исклучиво на аеродром, тогаш сме добиле битка за меморијата, а губиме битка за животот.
Што вреди држава што ја славиме ако ја празниме? Што вреди јазик што го прогласуваме за свет ако сè помалку деца растат во средина во која ќе го читаат, развиваат и збогатуваат? Што вреди историја полна со борба за слобода ако современиот човек се чувствува немоќен пред партија, администрација, неправда или сиромаштија?
Тука македонската кауза ја менува својата форма. Таа станува економска, образовна, демографска, културна и морална.
Да создадеш услов еден млад научник да остане во Скопје, Битола, Штип, Охрид или Прилеп може да биде поголем патриотски чин од десет говори за татковината. Да спасиш библиотека, да обновиш старо училиште, да финансираш превод на македонски автор, да создадеш компанија во која луѓето се платени достоинствено – сето тоа е национална работа, иако никој не маршира додека ја правиш.
Кауза што не смее да стане партиски имот
Македонија не ѝ припаѓа на една партија, една идеологија, една генерација, една институција или една група што себеси ќе се прогласи за единствен толкувач на патриотизмот. Во моментот кога националната кауза станува партиски имот, таа престанува да биде национална.
Може да имаме различни ставови за економијата, надворешната политика, историографијата, меѓународните договори, образованието и начинот на кој државата треба да се развива. Тоа не нè прави помалку Македонци. Демократијата токму тоа го претпоставува – дека заедницата е доволно сигурна во своето постоење за да дозволи несогласување.
Патриотизмот без право на критика лесно станува послушност.
А Македонија нема потреба од послушни граѓани. Има потреба од одговорни.
Да не се докажуваме – да создаваме
Можеби најголемата зрелост ќе дојде тогаш кога ќе престанеме секој ден да се прашуваме дали светот нè признава доволно и ќе почнеме посериозно да се прашуваме што создаваме ние.
Која книга ја оставивме? Која институција ја направивме подобра? Кој научен центар го изградивме? Кој млад човек го убедивме дека вреди да остане? Кој стар збор го спасивме од заборав? Кој нов збор му го дадовме на јазикот? Која неправда ја исправивме? Кое парче Македонија го оставивме подобро отколку што го најдовме?
Тука, според мене, почнува современата македонска кауза.
Не во грчот дека некој ќе нè избрише ако за миг престанеме да се браниме, туку во самодовербата дека постоењето се потврдува со создавање.
Историјата ни дала доволно причини да бидеме внимателни со сопственото име, јазик и меморија. Но иднината нема да нè праша колку гласно сме ги бранеле. Ќе нè праша што сме направиле со нив.
Македонската кауза затоа не е да живееме против некого. Таа е да останеме свои – и да создадеме земја во која тоа „свои“ ќе значи култура, достоинство, слобода, знаење, одговорност и иднина.
