Кога името станува политички проблем

Има зборови што во нормални земји би биле само природна ознака за припадност, култура и историско паметење. Кај нас, тие зборови често стануваат обвинение. „Македонизам“ и „македонство“ не се изрази што мирно живеат во речниците. Тие се термини околу кои со децении се кршат дипломатии, академии, црковни канцеларии, соседски нервози и државни митологии.

За Македонецот македонството е најчесто едноставна внатрешна работа: јазикот на кој мисли, песната што ја препознава пред да ја објасни, семејното паметење, топонимот, акцентот, името на дедото, празникот, болката, гордоста, неправдата и тврдоглавата навика да се остане свој. За некои соседни политики, пак, истото тоа станува бауч – доказ што треба да се оспори, сенка што треба да се растера, историска непријатност што не се вклопува во нивните национални наративи.

Токму тука почнува темата. Не во тоа дали македонството постои, туку зошто неговото постоење толку често им пречи на оние што тврдат дека тоа е измислено.

Македонизмот како право на самоименување

Македонизмот во својата најчиста смисла не е агресија кон никого. Тој е право на еден народ да се именува себеси, да го развива својот јазик, да ја чува својата меморија и да ја чита сопствената историја без задолжително одобрение од туѓи архиви. Тоа право не е каприц. Тоа е темел на модерната културна и политичка самосвест.

Во македонскиот случај ова право било особено болно затоа што се развивало во простор каде што речиси секој сосед сакал нешто да докаже преку Македонија. Едни ја гледале како недовршена територија на сопствениот историски проект. Други како доказ за својата цивилизациска мисија. Трети како зона што треба да се контролира, именува, превоспита или присвои. Македонија ретко била оставана да биде само Македонија.

Затоа македонството не се родило како салонска идеја, туку како отпор кон туѓото именување. Тоа е суштинската разлика што често намерно се премолчува. Македонството не е омраза кон соседот, туку одбивање соседот да биде последниот судија за тоа кој си.

Во таа линија треба да се чита и делото на Крсте Петков Мисирков. Неговата книга „За македонцките работи“, објавена во 1903. година, не е само историски документ, туку интелектуален обид македонското прашање да се постави однатре – преку јазик, народност, култура и политичка зрелост. Не случајно токму Мисирков и денес останува вознемирувачка фигура за сите што би сакале македонската самосвест да ја сведат на административна грешка.

Зошто соседите се плашат од нешто што го нарекуваат „измислено“?

Во политиката постои едно едноставно правило: не се троши толку енергија за негирање на нешто што навистина не постои. Ако македонството беше празна конструкција, одамна ќе беше оставено на тишината. Но не е. Затоа се оспорува.

Стравот од македонизмот не доаѓа од неговата сила во воена, економска или геополитичка смисла. Македонија не е империја, не е закана, не е центар што може да ги помести границите на Балканот. Стравот е од друго место: од фактот дека македонството ја нарушува удобноста на туѓите национални приказни.

Ако Македонците имаат свој јазик, тогаш нечии тврдења за „дијалект“ стануваат политичка желба, а не научна вистина. Ако имаат своја историска меморија, тогаш не можат целосно да бидат впишани како фуснота во туѓа историја. Ако имаат културен континуитет, тогаш не може секој манастир, секоја песна, секој револуционер и секој збор да се претвори во плен на соседскиот национален инвентар.

Тука македонството станува бауч: не затоа што напаѓа, туку затоа што сведочи.

Јазикот како најдлабоката граница

На Балканот границите често се цртале со војски, договори и туѓи пенкала. Но најтрајната граница секогаш ја цртал јазикот. Не како ѕид, туку како внатрешен простор во кој народот се препознава себеси.

Македонскиот литературен јазик не паднал од небо во 1945. година, како што сакаат да повторуваат оние што мислат дека со тоа ја намалуваат неговата вредност. Неговата кодификација е историски чин, но не и почеток на јазикот. Таа е институционално заокружување на еден жив говорен, книжевен, фолклорен и културен процес. Во таа смисла кодификацијата е момент на државна зрелост, не чин на измислување.

Токму затоа Блаже Конески е толку значајна фигура за македонската култура. Тој не е само граматичар и кодификатор, туку човек што ја разбрал тежината на јазикот како дом на народната мисла. За тоа Паноптикум веќе има пишувано во текстот „Блаже Конески – кодификатор на македонскиот јазик и врвен поет“, каде што неговата улога е поставена во поширок културен и национален контекст.

Оние што го напаѓаат македонскиот јазик најчесто не напаѓаат граматика. Тие напаѓаат право на постоење. Затоа јазичниот спор никогаш не е само лингвистички. Тој е политички обид да се разниша основата врз која стои колективното „ние“.

Македонството не е мит, туку искуство

Секој народ има митови. Проблемот не е во тоа. Проблемот почнува кога митот сака да ја замени стварноста. Македонството во својата најздрава форма не мора да се докажува со мегаломанија, со антички театри на суета или со евтини симболи за дневнополитичка употреба. Тоа е посилно кога е трезвено.

Македонството е искуство на народ што преживеал поделби, пропаганди, забрани, преименувања, иселувања, војни, туѓи училишта и туѓи црковни администрации. Тоа е историја на луѓе што често немале држава, но имале паметење. Немале секогаш институции, но имале јазик. Немале секогаш право да се кажат какви што се, но знаеле дека не се она што другите сакаат да бидат.

Затоа македонството не треба да се брани со викање. Тоа треба да се чува со знаење, јазична култура, достоинство, институционална сериозност и културна самодоверба. Најголемата опасност за македонството не е секогаш надворешното негирање. Понекогаш е внатрешното празнење – кога големите зборови се користат без содржина, кога патриотизмот станува поза, кога јазикот се запоставува, кога историјата се претвора во партиска парола.

Соседската нервоза и македонската зрелост

Балканот долго живее со една болест: секој мисли дека ќе биде поголем ако му одземе нешто на другиот. Во таа логика македонското постоење често се третира како проблем што треба да се реши, а не како факт што треба да се почитува.

Но вистинската зрелост на Македонија не е во тоа постојано да им одговара на соседските комплекси. Не секоја провокација заслужува државна паника. Не секое негирање заслужува национален грч. Понекогаш најсилниот одговор е мирната, уредена, културна и научно поткрепена самодоверба.

Македонството треба да биде доволно сигурно за да не се претвори во огледална слика на оние што го негираат. Тоа не смее да стане антисоседство. Неговата суштина не е да мрази, туку да постои. Не да присвојува, туку да именува. Не да фалсификува, туку да памети.

Во современиот европски контекст прашањето за македонскиот идентитет повторно се појавува во политички чувствителни рамки. Паноптикум веќе го отвори тој агол во текстот „Македонскиот јазик, уставните измени и европскиот пат“, каде што јазикот не е прикажан како фолклорен украс, туку како суштинско прашање на државно достоинство.

Баучот ќе исчезне кога ќе исчезне потребата од негирање

Македонизмот е бауч само за оние што не можат да прифатат дека историјата не им припаѓа само ним. За сите други тој е нормална културна и национална самосвест. Македонството не бара ничија капитулација. Бара само едно: да не биде избришано за туѓа удобност.

Можеби најголемата иронија е во тоа што соседските негирања често го зајакнуваат токму она што сакаат да го ослабат. Колку повеќе некој му објаснува на Македонецот дека не постои, толку повеќе го принудува да се сети зошто постои. Колку повеќе му го оспоруваат јазикот, толку повеќе јазикот станува морална должност. Колку повеќе му ја условуваат иднината со откажување од себе, толку појасно станува дека без себе нема ни иднина.

Македонството не е музејска витрина, туку жива обврска. Тоа треба да се мисли, пишува, зборува, создава, преведува, образува, дигитализира, брани и преиспитува. Народ што сака да остане свој не смее да живее само од спомени. Мора да произведува култура, знаење и јазична иднина.

Всушност, баучот за соседите е најобичната работа на светот: еден мал народ што одбива да биде туѓа забелешка под линија.