„Македонска енциклопедија“ беше промовирана во Скопје на 16 септември 2009 година како прва национална енциклопедија подготвена и издадена од Македонската академија на науките и уметностите. Замислена како голема синтеза на знаењата за Македонија, македонскиот народ, државата и нејзините граѓани, двотомното издание требаше да претставува еден од најзначајните резултати на македонската наука.
Само две недели подоцна, проектот што започна со свечена промоција се најде во средиштето на остра домашна и меѓународна полемика. Наместо да продолжи кон планираното проширено и англиско издание, енциклопедијата беше повлечена, редакцијата беше распуштена, а нејзината судбина стана речиси подеднакво важна како и нејзината содржина.
Два тома со повеќе од 9.000 одредници
Изданието било подготвувано во Лексикографскиот центар на МАНУ под раководство на академик Блаже Ристовски, кој бил главен и одговорен уредник. Во работата биле вклучени околу 260 соработници од различни научни и стручни области.
Енциклопедијата била објавена во две книги, организирани според македонската азбука. Првиот том ги опфаќал одредниците од А до Љ, а вториот од М до Ш. Двата тома имале вкупно 1.671 страница, повеќе од 9.000 одредници и околу 5.000 фотографии, карти, цртежи и други илустративни прилози.
Овие податоци се наведени во извештајот на МИА објавен на денот на промоцијата, а библиографското постоење на двотомното издание од 2009 година, со МАНУ и Лексикографскиот центар како издавачки институции, е потврдено и во меѓународниот библиотечен каталог WorldCat.
Одредниците опфаќале личности, историски настани, населени места, институции, природни богатства, археологија, јазик, литература, уметност, религија, наука, образование, стопанство, спорт и општествен живот. Намерата не била да се создаде само историски лексикон, туку општа енциклопедија за Македонија во нејзиниот географски, историски, културен и современ државен контекст.
Зошто беше наречена прва национална енциклопедија?
Тврдењето дека станува збор за „прва национална Македонска енциклопедија“ треба да се чита прецизно. Пред 2009 година постоеле бројни македонски лексикони, речници, тематски енциклопедиски изданија и македонски редакции во пошироки југословенски енциклопедиски проекти. Сепак, ова беше првиот проект на МАНУ што се обиде во едно самостојно општо издание да ги обедини знаењата за Македонија и нејзиниот историски и современ развој.
На промоцијата тогашниот претседател на МАНУ, академик Георги Старделов, ја претставил како енциклопедија не само на македонскиот народ, туку и на македонската држава, во која требало да бидат претставени личностите, настаните и придонесите на сите етнички заедници.
Главниот уредник Блаже Ристовски, пак, нагласил дека редакцијата се обидела да направи сублимација на милениумскиот развој на земјата и на цивилизациските епохи низ кои минувало нејзиното население. Од таа перспектива, „Македонска енциклопедија“ не била замислена само како книга со податоци, туку како научен приказ на сопственото историско и културно паметење.
Од свечена промоција до политичка бура
Полемиката започнала речиси веднаш по објавувањето. Најсилните реакции биле предизвикани од неколку одредници поврзани со историјата и потеклото на Албанците во Македонија, со конфликтот од 2001 година и со улогата на одделни странски актери. Албански политички партии и организации во Македонија, како и претставници од Албанија и Косово, ги оценија спорните формулации како навредливи и историски неточни.
Реакции пристигнале и од Бугарија и од Грција поради толкувања на историски личности, настани и идентитетски прашања. Во атмосфера во која Македонија во исто време се соочуваше со спорот за името и со чувствителни меѓуетнички односи, една научна публикација многу брзо прерасна во регионално политичко прашање.
Меѓународната агенција Reuters во извештајот од 24 септември 2009 година ја опиша ситуацијата како балкански етнички спор и објави дека МАНУ најавува ревидирање на спорните делови по реакциите од Македонија, Албанија и Косово.
Важно е да се направи разлика меѓу фактот дека постоеле политички и дипломатски реакции и подоцнежните интерпретации за тоа кој извршил решавачки притисок. Јавно достапните извештаи потврдуваат дека реагирале домашни политички партии, академици, претставници на соседни држави и странски дипломати. Но тврдењето дека енциклопедијата била повлечена исклучиво по наредба на една амбасада не може да се претстави како неспорен, институционално докажан факт.
Што точно значи дека енциклопедијата била повлечена?
На 30 септември 2009 година МАНУ донела одлука изданието да биде повлечено од продажба и дистрибуција, а спорните одредници да бидат преработени. За одлуката извести и Balkan Insight, наведувајќи дека редакцијата добила задача да направи ревизија на содржината.
Неколку дена подоцна Блаже Ристовски бил разрешен од уредничката функција, а во ноември 2009 година МАНУ ја распуштила редакцијата и донела одлука за целосно повлекување на изданието во тогашната форма. Најавуваната темелно преработена верзија со нова редакција не беше објавена.
Формулацијата дека енциклопедијата била „повлечена од употреба“ не е сосема прецизна. МАНУ можела да ја запре продажбата и институционалната дистрибуција, но дел од примероците веќе биле продадени, подарени или доставени до библиотеки. Подоцна двата тома почнале да кружат и како дигитализирани копии. Затоа изданието не исчезнало, туку го загубило статусот на официјално дистрибуирана енциклопедија на МАНУ.
Научен труд што остана без поправено издание
Полемиката околу одделни одредници не го менува фактот дека зад двата тома стоела повеќегодишна работа на стотици автори и уредници. Голем дел од содржината се однесувала на теми што воопшто не биле дел од спорот – природни науки, медицина, географија, литература, музика, ликовна уметност, образование, архитектура, населени места, стопанство и биографии на бројни личности.
Но енциклопедијата е целина. Ако дел од одредниците не ги исполнуваат стандардите за проверливост, прецизност и неутрална научна обработка, тоа влијае врз довербата во целото издание. Токму тука се наоѓа суштината на случајот: големината на проектот не можела да ја замени потребата секоја чувствителна одредница да биде подложена на сериозна рецензија.
Првичниот план предвидувал двотомното издание да биде основа за поголема енциклопедија во повеќе томови, а потоа да се подготви и верзија на англиски јазик. Такво продолжение не беше реализирано. Со тоа Македонија доби енциклопедиски проект од историски обем, но не и поправено и трајно прифатено национално енциклопедиско издание.
Зошто 16 септември 2009 година останува важен?
Шеснаесетти септември останува значаен датум бидејќи тогаш македонската наука јавно го претстави својот најобемен национален енциклопедиски проект дотогаш. Истовремено, настаните што следуваа покажаа колку е сложено да се создава енциклопедија во општество во кое историјата, идентитетот и политиката постојано се допираат.
„Македонска енциклопедија“ денес може да се чита и како научен извор, и како документ за времето во кое настанала, но секогаш со внимателна проверка на поединечните одредници и со споредување со други релевантни извори. Нејзината приказна не е само приказна за една книга. Таа е потсетување дека националното паметење не се создава единствено со собирање факти, туку и со одговорност кон начинот на кој тие факти се избираат, проверуваат и толкуваат.
