Постојат мигови кога човекот не се соочува со опасност, загуба или неуспех, туку со нешто многу понепријатно – со вредност. Со туѓа доблест што не може да ја оспори, со дело што е очигледно подобро од неговото, со човек кој знае повеќе, работи посветено, стои исправено таму каде што другите се приспособуваат. Тогаш не е загрозено телото, ниту имотот. Загрозена е сликата што сме ја изградиле за себе.
Полесно е да се соочиме со слабоста. Таа нè смирува. Ни дозволува да се чувствуваме способни, разумни, понекогаш и надмоќни. Пред туѓата грешка лесно стануваме судии; пред туѓата вредност треба да станеме ученици. А тоа е многу потешка улога.
Вистинската вредност има една непријатна особина: таа не мора ништо да ни каже за да нè измери. Самото нејзино присуство станува огледало.
Кога пред нас стои човек кој ја работи својата работа подобро, кој создал нешто значајно, кој покажал храброст, знаење, дисциплина или морална цврстина, неизбежно се отвора прашањето што најчесто се обидуваме да го избегнеме: а каде сум јас во однос на тоа? Одговорот не секогаш ни се допаѓа.
Тука почнуваат малите одбранбени механизми на суетата. Најпрво бараме недостаток. Ако не можеме да го најдеме во делото, го бараме во човекот. Ако резултатот е неспорен, го доведуваме во прашање мотивот. Ако не можеме да кажеме дека не знае, ќе кажеме дека е арогантен. Ако не можеме да оспориме дека успеал, ќе објасниме дека имал врски, среќа, пари, услови, поддршка. Понекогаш сето тоа навистина може да биде точно. Проблемот започнува кога објаснувањето не го бараме за да ја разбереме стварноста, туку за да се заштитиме од неа.
Зашто туѓата вредност умее да нè потсети на сопствените пропуштени можности.
Некој завршил нешто што ние со години го одложуваме. Некој го научил она за што ние тврдиме дека „немаме време“. Некој останал доследен таму каде што ние сме направиле компромис. Некој се осмелил да почне, а ние сме собрале десет добри причини зошто не е вистинскиот момент.
Затоа понекогаш не нè иритира туѓиот успех, туку сопственото препознавање во него.
Кога вредноста се доживува како навреда
Во нездрави средини способноста лесно станува провокација. Човек што работи повеќе од вообичаеното може да биде прогласен за кариерист. Оној што одбива да прифати лош стандард – за тежок карактер. Оној што има знаење – за надмен. Оној што не учествува во колективното лицемерство – за човек што „не знае како функционираат работите“. Така просечноста создава сопствен систем на одбрана. Наместо да се издигне кон повисок критериум, таа го спушта критериумот до нивото на мнозинството. Во таква средина веќе не е доволно да бидеш добар во нешто. Треба и внимателно да ја дозираш својата способност за да не ги вознемириш другите.
Тоа се гледа во училишта, институции, компании, јавниот живот, па и во најобичните пријателски кругови. Луѓето често велат дека го почитуваат квалитетот сè додека квалитетот не се појави непосредно до нив. Од далечина генијалноста е инспиративна. Од соседното биро може да стане неподнослива.
Нема ништо необично во тоа. Вредноста создава споредба, а споредбата создава немир. Токму начинот на кој реагираме на тој немир открива нешто суштинско за нас.
Можеме да ја намалуваме туѓата вредност за да ја зачуваме сопствената слика. Или можеме да дозволиме таа вредност да ни покаже каде уште можеме да растеме. Првата реакција е полесна. Втората е плодна.
Пофалбата бара карактер
Често мислиме дека е лесно да се пофали некого. Не е. Искреното признавање на туѓата вредност бара внатрешна стабилност. Треба да можеме да кажеме: овој човек го направил тоа подобро од мене – без таа реченица да ја доживееме како сопствено понижување. Тоа е една од потивките форми на зрелост.
Зрелиот човек не мора да биде најпаметен во просторијата. Не мора секогаш да има последен збор. Не мора секој туѓ успех да го претвори во приказна за себе. Тој може да препознае квалитет без страв дека со тоа нешто му се одзема.
Вредноста не е ограничен ресурс.
Туѓото знаење не го намалува нашето. Туѓата убавина не ни одзема ништо. Туѓото достигнување не е доказ за нашиот неуспех. Проблемот е што луѓето често живеат како признанието да е еден мал сад од кој, ако некој добие повеќе, за другите ќе остане помалку. Оттука доаѓа и чудната потреба секој успех веднаш да се релативизира.
„Добар е, ама…“ „Успеа, но знаеш како…“ „Талентирана е, само што…“ Зборот „ама“ понекогаш кажува многу повеќе за оној што го изговара отколку за човекот за кого зборува.
Најтешката средба е со сопствената вредност
Постои и обратна страна на проблемот.
Некои луѓе лесно ја препознаваат вредноста кај другите, а тешко ја прифаќаат кај себе. Навикнати да се потценуваат, тие чувствуваат нелагодност пред пофалба. Го намалуваат сопствениот труд, резултатите ги припишуваат на среќа, а успехот го сметаат за нешто што треба брзо да го оправдаат. Како да постои морална пристојност во тоа човек секогаш да биде малку помал отколку што навистина е. Но и тоа е бегство од стварноста.
Како што е нездраво да си припишуваме вредности што ги немаме, така е нездраво и да одбиваме да ги признаеме оние што ги имаме.
Скромноста не е негирање на сопствената способност. Човек може точно да знае што умее, што направил и колку вреди неговиот труд, без од тоа да создаде култ на сопствената личност. Напротив, вистинската скромност е можна дури кога човекот нема потреба ниту да се зголемува, ниту да се намалува. Само да се гледа точно.
Што правиме кога вредноста ќе застане пред нас
Соочувањето со вредноста, туѓа или сопствена, всушност е тест за односот што го имаме кон вистината.
Ако е нешто добро – можеме ли да признаеме дека е добро? Ако некој знае повеќе – можеме ли да научиме од него? Ако сме послаби – можеме ли да работиме без да се мразиме поради тоа? Ако сме подобри – можеме ли да останеме пристојни без лажна скромност?
Одговорите на овие прашања не се големи философски декларации. Тие се гледаат во ситните реакции: во тонот со кој зборуваме за успешен колега, во начинот на кој примаме критика, во способноста да кажеме „не знам“, во подготвеноста да дадеме признание таму каде што е заслужено. Човек кој не може да ја поднесе вредноста околу себе на крајот останува опкружен со луѓе што не го загрозуваат. Тоа е можеби удобно, но е скапо платена удобност. Во таква средина исчезнува мерката според која би можел да напредува.
Затоа една од најважните средби во животот не е средбата со противникот, туку со оној кој во нешто е подобар од нас. Тој може да ни стане причина за завист. Може да ни стане доказ дека светот е неправеден. А може да ни стане мерка.
Токму во таа разлика се гледа дали вредноста ја доживуваме како закана или како можност.
