Власта ретко го менува човекот преку ноќ. Почесто го разоткрива. Му покажува колку далеку е подготвен да оди кога ќе почувствува дека од неговиот потпис зависат туѓи судбини, дека микрофоните го чекаат, дека вратите се отвораат пред него и дека околу функцијата веќе се создава круг од послушност, страв и пресметан восхит.

Токму тука се раѓа жедта за власт. Не како желба да се преземе одговорност, туку како потреба позицијата да се задржи по секоја цена. Човекот повеќе не ја гледа функцијата како привремена јавна должност, туку како продолжение на сопственото име, достоинство и опстанок. Отстапувањето му изгледа како пораз, критиката како навреда, а политичкиот противник како личен непријател.

Во таква атмосфера политиката престанува да биде уредување на заедничкиот живот и станува борба за контрола врз институциите, јазикот, јавната меморија и правото да се одреди кој смее да биде слушнат. Јавниот интерес се сведува на партиски плен, а државата на простор што победникот го дели меѓу своите.

Функцијата како лична сопственост

Политичката некултура најпрво се препознава во односот кон функцијата. Културниот политичар знае дека кабинетот не е негов дом, институцијата не е семејна фирма, а државниот буџет не е награда за изборната победа. Некултурниот политичар брзо го губи чувството за граница. Почнува да зборува за државата како за сопствен проект, за граѓаните како за публика и за институциите како за алатки што треба да ја потврдат неговата волја.

Тогаш службената положба станува статусен оклоп. Околу носителот на власта се собираат луѓе кои не му кажуваат што е вистина, туку што е пријатно. Секој што предупредува се прогласува за нелојален, секој што прашува станува сомнителен, а секој што молчи се смета за разумен. Власта почнува да живее во сопствена акустика, опкружена со ехо кое постојано ѝ повторува дека е во право.

Жедта за власт не се задоволува со владеење. Таа бара потврда, церемонија и постојано присуство. Бара лицето на функционерот да биде на секој настан, неговото име да се поврзе со секој успех, а секој јавен ресурс да изгледа како личен подарок. Колку е послаба суштината, толку е погласна претставата.

Во таквиот политички театар институциите служат како сценографија. Нивните имиња се користат, нивните печати се почитуваат само формално, а нивната независност се смета за пречка. Одлуките не се носат таму каде што треба, туку во партиски штабови, приватни кабинети и кругови во кои довербата се мери со послушност.

Јазикот ја открива состојбата на политиката

Политичката некултура не почнува со физичкиот конфликт. Таа започнува многу порано, во речникот. Во потсмевот, омаловажувањето, навредата, етикетата и намерното понижување на соговорникот. Кога политичарот нема аргумент, тој често посегнува по морална дисквалификација. Не ја напаѓа идејата, туку човекот. Не ја оспорува одлуката, туку нечие потекло, карактер, семејство или право да зборува.

Јавниот говор тогаш не служи за разјаснување, туку за мобилизација на гневот. Политичкиот противник се претставува како опасност, предавник или пречка што мора да се отстрани. Со повторувањето на таквиот јазик граѓаните полека се навикнуваат на мислата дека понижувањето е нормален дел од политиката.

Некултурата е заразна. Кога еден политичар ќе ја спушти границата на дозволеното, другите брзо го следат. Навредата станува формат, викањето стратегија, а скандалот средство за видливост. Во телевизиските студија веќе не победува оној што подобро мисли, туку оној што погласно прекинува. На социјалните мрежи не се бара објаснување, туку кратка реченица што ќе понижи, разгневи или мобилизира.

Така јавноста добива многу политички театар и сè помалку политика. Зборовите се трошат, смислата се повлекува, а граѓаните стануваат публика на бескрајна претстава во која сите зборуваат за народот, а ретко кој го слуша.

Стравот од заминување

Најсилниот знак дека власта станала болест е стравот од нејзино губење. Во зрела демократија смената на власта е нормален дел од политичкиот живот. Во незрела политичка средина изборниот пораз се доживува како лична катастрофа, институционален прогон или крај на светот.

Причината е едноставна: оној што ја користел функцијата како заштита, привилегија и идентитет, надвор од неа повторно мора да стане обичен граѓанин.

Токму таа можност го плаши властожедниот човек. Да чека ред. Да одговара на прашања. Да нема придружба. Да не биде повикан на секоја трибина. Да не може со еден телефонски повик да ја забрза процедурата. Загубата на власта за него не значи завршување на мандатот, туку пад од привилегирана реалност во светот што самиот го создал за другите.

Затоа жедта за власт произведува обиди за контрола на медиумите, партизација на администрацијата, притисок врз независните тела и претворање на секоја институција во продолжена рака на политичкиот центар. Секој систем што треба да ја ограничува моќта почнува да се доживува како непријател.

Власта која се плаши од смена не верува во демократијата. Таа верува само во изборите што ги добива, институциите што ги контролира и законите што може да ги толкува во своја полза.

Некултурата не живее само во политичарите

Би било удобно целата вина да им се припише на политичките елити. Сепак, политичката некултура опстојува затоа што има публика, навивачи и корисници. Таа се храни од граѓани кои ја осудуваат злоупотребата само кога ја прави спротивната страна, а ја оправдуваат кога од неа корист има нивната партија, нивниот круг или нивниот човек.

Кога партиската припадност станува посилна од моралното расудување, секоја неправда добива две толкувања. Едно кога ја прават „нашите“ и друго кога ја прават „нивните“. Во таква средина нема принципи, туку привремени позиции. Денешниот бранител на институциите утре станува нивен напаѓач, зависно од тоа кој седи во кабинетот.

Политичката култура не се создава само во парламентот. Таа се учи во семејството, училиштето, медиумите, локалната заедница и секојдневната комуникација. Се гледа во тоа дали сме подготвени да го слушнеме оној со кого не се согласуваме, дали можеме да осудиме неправда и кога ја прави „нашиот“ и дали ја разбираме државата како заеднички простор, а не како трофеј што се освојува.

Граѓанинот кој бара отчетност од „другите“, а молчи пред злоупотребата на „своите“, не е само жртва на политичката некултура. Тој е еден од нејзините носители.

Моќта без мера станува примитивизам

Вистинската политичка култура не се мери според бројот на свечени говори за демократијата. Таа се гледа во моментот кога власта може да понижи некого, а избира да не го направи тоа. Кога може да го заобиколи правилото, а сепак го почитува. Кога може да ја сокрие грешката, а решава да ја признае. Кога има мнозинство, но не се однесува како да поседува неограничено право врз државата.

Тука се препознава разликата меѓу моќта и примитивизмот. Моќта има самоконтрола. Примитивизмот мора постојано да се покажува. Моќта знае дека институцијата е поголема од личноста. Примитивизмот ја сведува институцијата на декор околу лидерот. Моќта поднесува критика. Примитивизмот бара молк.

Зрел политичар не е оној што никогаш не се сомнева, туку оној што знае дека и неговата одлука може да биде погрешна. Не е оној што секогаш победува во расправата, туку оној што не мора да го уништи соговорникот за да го одбрани сопствениот став.

Мудрата политика е култура на граници. Граници меѓу партијата и државата, јавната должност и приватната корист, лидерството и култот, авторитетот и стравот. Кога тие граници исчезнуваат, функцијата можеби останува законски освоена, но политиката ја губи својата морална легитимност.

Власта како испит, не како награда

Демократијата не може да ја укине човечката желба за моќ. Може да ја ограничи, проверува и изложува на јавна одговорност. Затоа се потребни независни институции, слободни медиуми, активни граѓани и правила кои важат и кога се непријатни за победникот.

Сепак, ниедна институционална конструкција не е доволна ако општеството тајно му се восхитува на силникот. Ако ароганцијата ја толкуваме како одлучност, навредата како искреност, непочитувањето на правилата како снаодливост, а култот кон лидерот како патриотизам, тогаш политичката некултура веќе не ни е наметната. Таа е прифатена.

Жедта за власт не исчезнува со една изборна смена. Таа се враќа секогаш кога институциите се слаби, јавноста е уморна, а граѓаните се подготвени слободата да ја заменат со чувство на припадност кон победничкиот табор.

Власта е испит на карактерот, не награда за карактерот. Оној што ја заслужува не мора постојано да ја покажува. Оној што ја разбира знае дека е привремена. А оној што навистина му служи на јавниот интерес е подготвен еден ден да замине без да ја урне куќата само затоа што повеќе нема да седи на нејзиното највисоко место.