Човекот почнува да го разбира светот така што му дава имиња. Предметите, местата, луѓето, реките, улиците, државите, епохите, па дури и стравовите и надежите стануваат поприсутни дури откако ќе бидат именувани. Името внесува ред во хаосот. Со него нешто го издвојуваме од сето друго и велиме: ова е токму тоа. Затоа именувањето никогаш не е сосема невин чин. Во него има јазик, сеќавање, припадност, а понекогаш и власт.
Да именуваш значи да определиш како нешто ќе биде препознавано. Да преименуваш значи да се обидеш да го промениш токму тој начин на препознавање.
Името како прва карта на светот
Во секојдневниот живот ретко размислуваме колку силно имињата ја организираат нашата стварност. Кажуваме „дом“, „татковина“, „маало“, „плоштад“, „граница“, како тие зборови едноставно да постоеле отсекогаш. Но зад секое име има избор, а зад многу имиња и историја. Некои се родиле спонтано во говорот на луѓето, други биле запишани од администрација, трети ги донеле освојувачи, владетели, идеологии или нови политички поредоци.
Името на едно место може да преживее царства. Може да ја надживее државата што го запишала на картата, јазикот на администрацијата и генерациите што го изговарале. Токму затоа топонимите се своевидни археолошки слоеви на јазикот: во нив остануваат траги од луѓе што можеби одамна ги нема, од стари занимања, природни особености, легенди, верувања и историски настани.
Кога едно име трае долго, тоа престанува да биде обична ознака. Станува навика на паметењето.
Кој има право да именува?
Тука започнува политиката на именувањето. Не секој има еднаква моќ да даде име што ќе биде официјално признаено. Едно е како жителите со векови го нарекуваат својот крај, а друго е што ќе стои во регистарот, на патоказот, во учебникот или на дипломатската карта. Институцијата што именува не одредува само збор. Таа одредува која верзија на стварноста ќе добие печат, табла и документ.
Затоа државите именуваат улици по владетели, револуционери, писатели, војсководци и датуми. Новите власти често ги заменуваат старите имиња со свои. Револуциите преименуваат плоштади, режимите градови, а политичките промени цели институции. Таблата се менува за една ноќ, но зад неа стои многу поголема амбиција: да се смени јавната меморија.
Преименувањето во тие случаи е симболичка архитектура. Нема потреба да се урне зградата ако може да се промени значењето што го носи. Нема потреба да исчезне улицата – доволно е да добие ново име и со секое ново изговарање да се повторува новиот избор на вредности.
Преименувањето како обид за нов почеток
Сепак, не секое преименување е насилство врз меморијата. Понекогаш старото име навистина станува товар. Општествата се менуваат и со нив се менува процената за луѓето и настаните што некогаш биле славени. Она што за една генерација било симбол на напредок, за друга може да стане потсетник на неправда, колонијализам, репресија или дискриминација.
Тогаш прашањето не е едноставно: дали треба сè да остане затоа што е старо или сè да се промени затоа што е спорно? Историјата не се решава со табла и шрафцигер. Бришењето на едно име не ја брише историјата, исто како што неговото задржување не значи дека мора да се прифатат вредностите што стојат зад него.
Можеби вистинскиот проблем почнува кога преименувањето се претставува како замена за разбирањето. Полесно е да се смени натпис отколку да се објасни минатото. Полесно е да се прогласи нов симбол отколку да се изгради општествен договор за тоа што навистина сакаме да паметиме.
Името и личното достоинство
И кај човекот името е многу повеќе од административен податок. Тоа е зборот на кој се вртиме кога некој нè повикува. Првиот знак со кој сме внесени во семејната приказна и во јавниот свет. Со името потпишуваме, наследуваме, создаваме, се сеќаваме.
Затоа намерното погрешно именување на човекот може да биде навреда, а одбивањето да се почитува неговото име – начин на понижување. Во различни историски периоди луѓе биле присилувани да ги менуваат имињата за полесно да се вклопат во доминантна култура, држава или администрација. Тогаш преименувањето веќе не е техничка постапка. Тоа допира до прашањето кој има право да каже како ќе бидеш запишан и како ќе те нарекуваат другите.
Чудно е колку малку простор зафаќа едно име на хартијата, а колку голем простор може да заземе во животот.
Кога новото име не го победува старото
Официјалните одлуки имаат граници. Луѓето често продолжуваат да ги користат старите имиња и долго откако тие исчезнале од картите. Таквата јазична упорност е особено интересна. Таа покажува дека меморијата не се управува целосно со декрет.
Може да се постави нова табла, да се отпечатат нови документи и да се изменат учебниците, а старото име и понатаму да живее во разговорите, семејните приказни и секојдневните насоки: „кај старата пошта“, „на некогашниот плоштад“, „во улицата што сите уште ја знаат по старото име“.
Така, некое време на исто место постојат две карти. Едната е службена, другата човечка. На првата пишува она што е решено. На втората останува она што е запаметено.
Борбата за зборот е борба за значењето
Именувањето не се однесува само на луѓе и географија. И општествените појави се менуваат во зависност од зборовите со кои ги опишуваме. Еден ист настан може да биде наречен „реформа“ или „растурање“, „ослободување“ или „окупација“, „протест“ или „неред“. Изборот на зборот однапред му нуди на читателот рамка низ која ќе го разбере случувањето.
Токму тука јазикот се среќава со пропагандата. Оној што успева да го наметне името често добива предност и во толкувањето. Ако некоја појава добие доволно силна и доволно повторувана ознака, со време самата ознака почнува да изгледа како нејзин природен опис.
Затоа зрелото читање на јавниот говор бара едно едноставно прашање: кој го избрал овој збор и што добиваме, а што губиме ако го прифатиме?
Што останува кога ќе се смени таблата
Општествата имаат право да ги преиспитуваат своите симболи. Ниту едно име не мора да биде вечно само затоа што долго постоело. Но токму затоа што именувањето носи толку голема симболичка тежина, преименувањето бара повеќе од моментална политичка волја. Бара знаење, чувство за континуитет и свест дека јазикот не е празна површина врз која секоја генерација почнува од нула.
Можно е да се промени името на улица. Потешко е да се промени начинот на кој луѓето ја паметат. Можно е да се избрише еден збор од документ. Не може со истата леснотија да се избрише неговата историја.
Затоа вистинското прашање при секое именување и преименување не е само „како ќе се вика?“. Поважно е: што сакаме со тоа име да остане запаметено – и кој ќе има право еден ден повторно да го именува?
