Во историјата на Македонија има периоди во кои најважното прашање не е кој победил во една битка или каде била повлечена некоја граница, туку кој воопшто имал право да зборува во името на земјата. Големата источна криза од 1875. до 1881. година е еден од тие периоди. Македонија тогаш се појавува на дипломатските карти на Европа почесто отколку порано, но речиси никогаш како страна што самата одлучува за својата иднина. За неа преговараат империи, монархии и соседни држави; нејзиниот простор се пресметува во рамнотежата меѓу Русија, Австро-Унгарија, Велика Британија и Османлиската Империја; нејзиното население се вклучува во туѓи национални проекти. Во исто време во самата Македонија се појавуваат луѓе кои се обидуваат да ја претворат земјата од предмет на тие политики во субјект со сопствена волја.
Токму во таа напнатост треба да се читаат Разловечкото востание од 1876. година и Македонското востание од 1878-1879. година, познато и како Кресненско или Кресненско-разлошко востание. Ако ги набљудуваме само како две вооружени акции против османлиската власт, ќе видиме храброст, организација, пораз и репресија. Ако ги поставиме во пошироката политичка слика, тие кажуваат нешто многу поголемо: во време кога Македонија била третирана како територија што може да биде доделена, задржана, поделена или реформирана според интересите на други сили, во неа постепено се појавувала амбиција нејзината иднина да не биде определувана само однадвор.
Кога една земја постои на картата, а не постои на преговарачката маса
Источното прашање во европската дипломатија никогаш не било само прашање за судбината на Османлиската Империја. Зад тој термин стоела една многу практична дилема: кој ќе го пополни политичкиот простор што империјата постепено го губи на Балканот. Русија настојувала да го прошири своето влијание и да ја зацврсти позицијата меѓу православните народи; Австро-Унгарија гледала кон Босна, Херцеговина и кон југ; Велика Британија стравувала дека руското напредување ќе ја наруши рамнотежата кон Средоземјето; новите балкански држави гледале можност за проширување.
Во таквата политика Македонија имала голема важност, но не и сопствен дипломатски статус. Нејзината географска положба ја правела премногу значајна за да биде игнорирана и премногу посакувана за лесно да ѝ биде оставено самата да ја определува својата судбина. Таа го поврзувала централниот Балкан со Солун и Егејот, лежела меѓу интересните сфери на Србија, Бугарија и Грција и останувала еден од најзначајните европски поседи на Османлиската Империја.
Тоа е првиот парадокс на периодот: Македонија станувала сè поважна како геополитички простор токму во времето кога нејзиното население имало најмалку можност институционално да влијае врз одлуките што се носеле за него.
На дипломатски јазик тоа изгледало како разговор за граници, реформи, автономни области и рамнотежа на сили. На терен значело нешто многу поконкретно. Кој ќе ја контролира администрацијата? На кој јазик ќе работат училиштата? Под чија црковна јурисдикција ќе биде населението? Кој ќе собира даноци? Чија војска ќе маршира низ селата? И, можеби најважно, во каков политички идентитет ќе биде вклучен човекот што никој не го прашал што сака?
Разловци – моментот кога незадоволството добива организација
Разловечкото востание од мај 1876. година е важно токму затоа што се случува пред Сан Стефано и пред Берлин. Не е реакција на разочарување од некој меѓународен договор. Тоа е домашен обид вооружено да се одговори на османлискиот поредок во време кога Источната криза веќе го разнишала Балканот.
Димитар Поп Георгиев-Беровски, поп Стојан Разловски и нивните соработници не располагале со држава, армија или меѓународно покровителство што може да се спореди со силите што тогаш ја прекројувале Југоисточна Европа. Располагале со тајна организација, локални врски, оружје и уверување дека востанието може да се прошири од Малешевијата и Пијанец кон поширок простор.
Во воена смисла резултатот бил ограничен. Востанието било задушено пред да ја достигне замислената широчина. Но неговото историско значење не е само во прашањето колку села биле зафатени или колку долго траеле борбите. Поважно е што се појавува организиран центар кој се обидува да дејствува однатре, а не само да чека надворешна интервенција.
Тука се создава една разлика што ќе биде присутна и подоцна во македонската револуционерна историја: разликата меѓу ослободувањето што треба да биде донесено од некоја голема сила и ослободувањето за кое самото население треба да создаде своја организација.
Тоа не значи дека востаниците живееле надвор од балканските политички влијанија. Таква изолација во XIX век речиси и не постоела. Црковните врски, образованието, емиграцијата, руското влијание, српската и бугарската политика и активноста на соседните национални движења биле реалност. Но фактот дека надворешните влијанија постоеле не ја поништува домашната политичка динамика. Токму нивниот судир ќе стане една од главните теми на следните децении.
Сан Стефано – кога Македонија била ставена во туѓ државен проект
Руско-турската војна од 1877-1878. година драстично ја променила ситуацијата. По османлискиот пораз прелиминарниот Санстефански договор од 3. март 1878. година предвидел создавање голема автономна бугарска кнежевина што би опфатила најголем дел од географска Македонија. Во националните митологии што подоцна се создаваат на Балканот, Сан Стефано често се прикажува како исполнување на едно историско право што Европа потоа го поништила. Но од македонска перспектива постои едно претходно прашање: кој го дал правото Македонија да биде вклучена во таков проект без нејзино политичко претставување?
Тука не станува збор за негирање на сложениот етнички, црковен и политички состав на населението во XIX век, ниту за ретроактивно внесување на денешните национални категории во секое село од 1878. година. Прашањето е поосновно. Санстефанскиот договор ја третирал Македонија како територија во рамките на договор меѓу две империи. Населението што живеело на таа територија не било преговарач.
На едно ниво договорот ветувал прекин на османлиската власт. На друго тој воспоставувал модел според кој иднината на Македонија повторно ја определувал некој друг.
Тој модел нема да исчезне со пропаста на Сан Стефано. Ќе се повторува во различни облици: со бугарски, грчки и српски национални програми, со дипломатски меморандуми, со пропагандни мрежи, со црковно-училишни борби и, конечно, со поделбата на Македонија по Балканските војни.
Берлин – големите сили ја корегираат картата, не принципот
Санстефанскиот договор не одговарал на интересите на другите европски сили. На Берлинскиот конгрес во 1878. година неговите одредби биле суштински ревидирани. Бугарското кнежевство било значително намалено, била создадена Источна Румелија, а Македонија останала под непосредна османлиска власт.
Од гледна точка на европската дипломатија, тоа било повторно воспоставување на рамнотежата. Од гледна точка на населението во Македонија, едно решение донесено без него било заменето со друго решение донесено без него.
Токму затоа Берлинскиот конгрес е толку важен за разбирањето на македонското прашање. Тој не создал само незадоволство затоа што Македонија останала под султанот. Покажал нешто подлабоко: дека во европскиот систем земјата може да биде предмет на интензивна дипломатска расправа, а сепак да нема сопствена политичка репрезентација.
Член 23 од Берлинскиот договор предвидувал за европските провинции на Османлиската Империја што не добиле посебно уредување создавање органски закони приспособени на локалните потреби и учество на локалното население во комисиите што требало да ги подготват реформите. Македонија не е именувана во членот и текстот не ветува експлицитна „автономија на Македонија“, како што понекогаш поедноставено се прераскажува. Сепак, одредбата станала важна политичка и правна референца за барањата за реформи во македонските вилаети.
Реформата останала во голема мера на хартија. Тоа било уште едно сознание што подоцнежното револуционерно движење ќе го носи со себе: меѓународното ветување нема голема вредност ако нема сила што ќе го претвори во политичка стварност.
Кресна – кој ќе зборува во името на востанието?
Кога на 17. октомври 1878. година по новиот календар започнало востанието во Кресненската клисура, неговата непосредна сцена била воена. Востаниците го нападнале османлискиот гарнизон, освоиле територија и воспоставиле организација на ослободениот простор. Но суштинскиот конфликт што постепено ќе се отвори не бил само меѓу востаниците и Османлиската Империја.
Прашањето станало: што е ова востание, која е неговата крајна цел и кој има право да го раководи?
Во неговата подготовка и снабдување важна улога имале бугарските комитети „Единство“, чиј политички хоризонт бил поврзан со ревизија на Берлинскиот договор и со обединување на областите што Сан Стефано ги поставил во рамките на една бугарска држава. Тоа било јасна политичка програма, а не само хуманитарна или воена поддршка.
Од друга страна, меѓу домашните водачи, меѓу кои Димитар Поп Георгиев-Беровски и Стојан Карастоилов, се појавува концепција во која востанието требало да се развива во самата Македонија, да се потпира на локалното население и да создава сопствено раководство. Македонската историографија токму тука ја гледа суштинската разлика меѓу домашната македонска линија и надворешната бугарска политичка концепција.
Бугарската историографија го чита истиот настан поинаку – како дел од бугарското националноослободително движење и како реакција на одлуката во Берлин што ги оставила Македонија и Тракија надвор од Кнежевството Бугарија. Разликата меѓу овие две интерпретации е суштинска и не може да се реши со едноставно повторување на една национална нарација.
Затоа е корисно да се вратиме кон самата политичка логика на настаните. Дури и ако ги оставиме настрана подоцнежните национални квалификации, останува видлив еден реален конфликт: домашните водачи и организациските структури на востанието немале секогаш исти цели и методи како центрите од кои доаѓала надворешната помош. Прашањето кој командува со востанието било истовремено прашање кој ќе го определува неговиот политички исход.
Името „Македонско востание“ и значењето на политичкиот јазик
Особено внимание заслужува начинот на кој дел од востаничката документација го именува движењето. Во македонските историографски извори се посочува употребата на називот „Македонско востание“, како и функцијата „началник на Штабот на Македонското востание“ поврзана со Беровски. „Македонската енциклопедија“ на МАНУ го третира Кресненското востание како важна фаза во развојот на македонското националноослободително движење.
Името само по себе не решава секоја расправа за националната свест на сите учесници. Историските поими „Македонија“, „Македонец“, „Бугарин“, „Грк“ или „словенски“ во XIX век не секогаш функционираат со истата политичка содржина што ја имаат денес. Но ниту смеат да бидат прогласени за неважни кога се појавуваат во политички документи.
Во еден свет во кој Македонија главно била именувана од туѓи конзули, влади и дипломатски конференции, фактот што самите востанички структури ја користат Македонија како рамка на својата дејност има посебна тежина. Тоа покажува дека земјата не постои само како географска единица во европските атласи, туку станува и простор околу кој се создава домашна политичка организација.
Токму тука почнува преминот од географија кон политика.
Спорните „Правила“ и опасноста историјата да ја сведеме на еден документ
Во македонската историографија особено место добиваат таканаречените „Правила на Македонскиот востанички комитет“, документ што содржи исклучително развиена политичка програма за Македонија и кој понекогаш се нарекува и прв македонски востанички устав. Во него Македонија се појавува како татковина, востанието како општоземски потфат, а неговата политичка цел како ослободување и организирање на земјата. Таквиот текст, ако се прифати како автентичен документ од 1878. година, е сведоштво од огромно значење.
Но токму затоа неговата автентичност е една од најчувствителните точки во историографската расправа. Македонската историографија традиционално го прифаќа и го користи како доказ за програмската зрелост на востанието, додека бугарски историчари ја оспоруваат неговата автентичност или датировка. Историски коректно е спорот да биде наведен, а не прикриен.
Уште поважно е да не се дозволи целото толкување на востанието да зависи од судбината на еден документ. Историјата на Кресна не исчезнува ако „Правилата“ се стават под критичко прашање. Остануваат востаничката организација, домашните водачи, употребените називи, преписката, територијалниот опфат, внатрешните конфликти и реакциите на соседните држави и големите сили.
Историската зрелост не се покажува со тоа што ќе се отстранат непријатните сомнежи, туку со тоа што аргументот ќе преживее и кога сомнежите се признаени.
Македонија како простор на три соседни проекти
По 1878. година станува сè појасно дека македонското прашање нема да биде само спор меѓу македонското население и Османлиската Империја. Во него сè поактивно ќе се вклучуваат Бугарија, Србија и Грција, секоја со своја историска аргументација, црковна мрежа, образовна политика и дипломатска стратегија.
Ова е еден од најважните аспекти на Источната криза. Ослабувањето на османлиската власт не создало политички вакуум во кој автоматски можела да се роди слободна Македонија. Напротив, го засилило натпреварот околу тоа кој ќе ја наследи османлиската моќ.
Истражувањата за грчката политика во периодот покажуваат, на пример, дека избувнувањето на Кресненското востание било следено со загриженост и во Атина, бидејќи секое словенско востаничко движење во Македонија можело да ја наруши грчката национална стратегија. Српската политика подоцна ќе развие сопствена просветна и црковна мрежа. Бугарија, која по 1878. година веќе располага со државни институции, ќе има најдиректен капацитет да влијае врз словенското население во Македонија.
Оттука македонското прашање добива една трагична структура: колку повеќе слабее империјата што ја држи Македонија, толку повеќе растат интересите на државите што сакаат да ја наследат.
Од туѓ предмет кон сопствена организација
Токму во оваа околност Разловци и Кресна добиваат значење поголемо од нивниот непосреден воен резултат. Двете востанија биле поразени. Османлиската власт останала. Берлинските граници не се промениле. Ниту една македонска државна институција не преживеала како трајна последица на востанијата.
А сепак, нешто се сменило.
Во политичкиот живот се наталожувало искуство дека големите сили нема да го решат македонското прашање според желбите на населението само затоа што некој договор предвидува реформи. Се наталожувало и искуството дека помошта од соседството секогаш доаѓа со сопствени политички интереси. И, можеби најзначајно, се зацврстувала идејата дека за да биде Македонија политички субјект, мора да создаде сопствена организациска структура.
Дваесетина години подоцна токму оваа логика ќе стане една од централните идеи на македонското револуционерно движење: организацијата да се гради внатре во Македонија, борбата да се потпира врз домашното население, а политичкото решение да не се остава исклучиво во рацете на соседните држави или европската дипломатија.
Тоа не значи дека постои едноставна, непрекината организациска линија од Разловци до ВМРО или од Кресна до Илинден. Историјата ретко работи со такви чисти наследства. Генерациите се менуваат, идеите се развиваат, термините добиваат поинаква содржина, а политичките околности се сосема различни. Но проблемот што бил поставен во 1878. година останува: дали Македонија ќе биде територија за која решаваат други или политичка заедница што организира сопствена волја?
Најдлабокиот пораз не бил во Кресна
Лесно е востанието да се оцени според неговиот крај. Османлиската војска ја вратила контролата, востаничкото раководство било разединето, дел од водачите биле отстранети, а населението повторно се нашло под власта од која се обидувало да се ослободи.
Но во политичка смисла вистинскиот проблем бил подлабок од воениот пораз. Македонија немала меѓународно признато претставништво што можело да настапува во нејзино име. Немала држава што ќе ги брани нејзините интереси. Немала институции што ќе го претворат локалното незадоволство во трајна дипломатска политика.
Затоа секое востание морало истовремено да прави две работи: да се бори против постојната власт и да се обидува да создаде политички субјект што дотогаш не бил признат. Тоа е далеку потешка задача од едноставна промена на режим.
Од „македонско прашање“ кон прашањето кој е политичкиот носител
Европската дипломатија со децении ќе зборува за „македонското прашање“. Самиот израз е симптоматичен. Македонија е „прашање“ што треба да биде решено. Простор на нестабилност. Предмет на реформи. Извор на судири меѓу соседите. Проблем во рамнотежата на силите.
Но за луѓето што започнувале востанија, создавале комитети, пишувале правила, организирале чети и воспоставувале штабови Македонија не била прашање. Таа била земјата во која живееле и за чија иднина сметале дека имаат право да одлучуваат. Во таа разлика меѓу европското „македонско прашање“ и домашната потреба за политичко самоорганизирање се наоѓа можеби најважната смисла на Источната криза за македонската историја.
Сан Стефано покажал дека една голема сила може да ја стави Македонија во државен проект што ѝ одговара. Берлин покажал дека други големи сили можат да го поништат тој проект и повторно да ја остават под султанот. Соседните држави покажале дека секоја има сопствена визија за иднината на земјата.
Разловци и Кресна, со сите нивни ограничувања, противречности и историографски спорови, покажале нешто друго: дека постои и четврта можност – луѓето од самата Македонија да се обидат да станат политички учесници во сопствената историја.
Тој обид во 1878. година не победил. Не создал држава и не го променил европскиот поредок, но ја поставил дилемата што ќе го одбележи следниот период: дали слободата на Македонија ќе биде резултат на некој нов договор меѓу туѓи престолнини или ќе мора да се создава преку сопствена политичка организација.
И токму затоа овој период вреди да се чита надвор од календарот на востанија и договори. Неговата суштина не е само во тоа што Македонија била поделена меѓу плановите на империите. Суштината е во моментот кога, среде тие планови, почнал да се создава политичкиот нагон таа да престане да биде само простор за кој другите зборуваат.
Од тој миг македонското прашање веќе не било само прашање што Европа требало да го решава. Постепено станувало и прашање кој има право да зборува во името на Македонија.
Извори и дополнителна литература
Office of the Historian, U.S. Department of State – Берлинскиот договор од 1878 година
Универзитет „Гоце Делчев“ – истражување за Разловечкото востание од 1876 година
УКИМ – Далибор Јовановски, „Грчката балканска политика и Македонија (1830-1881)“
Przegląd Humanistyczny – студија за Големата источна криза и член 23 од Берлинскиот договор
Дојно Дојнов – бугарска историографска интерпретација на Кресненско-разлошкото востание
Основна литература: „Македонија во Источната криза 1875-1881“, МАНУ, Скопје, 1978; Крсте Битоски, „Македонија во времето на Големата источна криза (1875-1881)“, Скопје, 1982; „Кресненското востание во Македонија 1878-1879“, Скопје, 1982; „Македонска енциклопедија“, МАНУ, Скопје, 2009.
