Во чекалница седат петмина. Никој не разговара. Сите гледаат во телефоните. Не затоа што таму се случува нешто важно, туку затоа што неколку минути без содржина веќе личат на празнина што мора веднаш да се пополни.
Истото се случува во лифт, во автобус, на семафор, во кафуле додека го чекаме другиот да пристигне. Раката речиси сама посегнува кон екранот. Проверуваме пораки што пред малку сме ги провериле, отвораме содржини што не сме ги барале и минуваме низ туѓи животи без вистинска причина.
Не бегаме од досадата. Бегаме од моментот во кој нема ништо меѓу нас и сопствените мисли.
Празниот миг стана проблем
Технологијата ни вети поврзаност, пристап до знаење и побрза комуникација. Го исполни ветувањето. Денес можеме за неколку секунди да разговараме со човек на друг континент, да пронајдеме податок што некогаш барал часови и да работиме од место што до вчера било само точка на картата.
Но секоја алатка со текот на времето почнува да го менува и оној што ја користи.
Телефонот повеќе не чека да го повикаме. Тој нè повикува нас. Со звук, светлина, известување, нова содржина и ветување дека зад следното движење на прстот можеби се крие нешто интересно. Дигиталните платформи не се создадени само да ни служат, туку и да нè задржат. Паноптикум веќе пишуваше за системите што го претвораат човечкото внимание во ресурс, особено кај децата, но возрасните не се надвор од истиот механизам.
По некое време, секоја пауза почнува да изгледа како дефект. Ако нема слика, звук или порака, чувствуваме дека нешто недостига.
А можеби не недостига ништо.
Можеби сме останале само ние.
Да се биде сам не значи да се биде осамен
Овие две состојби често ги ставаме во иста реченица, иако меѓу нив постои суштинска разлика.
Осаменоста е болка. Таа се појавува кога постои јаз меѓу блискоста што ја имаме и блискоста што ни е потребна. Социјалната изолација, пак, е објективен недостиг од односи, контакти и поддршка. Светската здравствена организација проценува дека приближно секој шести човек во светот чувствува осаменост, со сериозни последици врз физичкото и менталното здравје.
Избраната самотија е нешто друго.
Таа не е состојба во која никој не нè сака. Таа е време во кое не бараме некој постојано да нè потврдува. Не е отфрленост, туку повлекување. Не е празнина, туку простор.
Истражувањата покажуваат дека начинот на кој човек ја доживува самотијата има големо значење. Во експеримент со лица што чувствувале умерена или силна осаменост, оние што претходно прочитале за можните придобивки од времето поминато сами почувствувале повеќе мирни и позитивни емоции по краток период на самотија. Самотијата не се променила. Се променил начинот на кој ја разбрале.
Тоа не значи дека секој човек треба да живее повлечено, ниту дека дружењето е непотребно. Човекот е суштество на односите. Ни требаат разговор, допир, пријателство, семејство и чувство дека некаде припаѓаме.
Но ни треба и способност да останеме сами без веднаш да се почувствуваме напуштени.
Тишината нема алгоритам
Кога ќе останеме сами, почнуваме да слушаме нешта што во бучавата не се слушаат.
Сопствените сомнежи. Одлуките што ги одложуваме. Разговорите што сме ги прекинале пред да кажеме што навистина мислиме. Желбите што можеби воопшто не се наши, туку сме ги презеле од околината.
Тишината нема алгоритам што ќе ни прикаже само содржини со кои се согласуваме. Не нè забавува. Не нè наградува. Не ни кажува дека сме во право.
Таа само останува.
Затоа е непријатна.
Полесно е да се вознемируваме поради туѓи мислења отколку да провериме што се случува со нашите. Полесно е да го следиме туѓиот живот отколку да признаеме дека нешто во сопствениот одамна бара промена.
Современиот човек е постојано информиран, но ретко останува доволно долго со една мисла за навистина да ја разбере. Во текстот „Свесноста е сила што го враќа човекот кај себе“, токму присуството се поставува како отпор кон светот што постојано бара од нас да реагираме.
Без такво задржување нема длабоко размислување. Нема вистински разговор. Нема одлука што не е донесена под притисок на моментот. Нема фотографија во која сме виделе нешто повеќе од пригодна слика.
Сè што има длабочина бара време.
И малку тишина.
Во самотијата нема публика
Кога сме меѓу луѓе, свесно или несвесно настапуваме. Го приспособуваме тонот, ги избираме зборовите, внимаваме што покажуваме и што ќе задржиме за себе. Тоа е природен дел од заедничкиот живот.
Во самотијата нема публика.
Можеш да бидеш уморен без да објаснуваш. Можеш да се сомневаш без да изгледаш слаб. Можеш да молчиш без некој веднаш да праша што не е во ред.
Во култура во која блискоста често ја мериме со посети, телефонски повици, заеднички кафиња и постојано „каде си?“, потребата да се биде сам понекогаш се толкува како навреда, тага или чудно повлекување. Како човекот што избира тишина да отфрла некого.
Но потребата за самотија не мора да значи бегање од луѓето. Понекогаш е начин човекот повторно да стане способен да биде со нив без нервоза, замор и скриена огорченост.
Една тринеделна дневничка студија покажала дека чувството на автономија за време на самотијата било поврзано со поголем внатрешен мир, додека исполнувањето лични цели во времето поминато сам било поврзано со помала осаменост и поголемо задоволство од денот.
Добрата самотија не го намалува животот. Таа му враќа простор.
Човек што не знае да биде сам лесно останува во погрешно друштво
Стравот од самотијата има цена.
Човек што не може да остане сам често прифаќа празни разговори, исцрпувачки односи и туѓи правила само за да не ја почувствува тишината. Останува таму каде што не е почитуван. Се согласува со нешта во кои не верува. Се опкружува со луѓе, а сепак се чувствува невидлив.
Не затоа што тие луѓе му се потребни, туку затоа што му е потребна заштита од средбата со себе.
Човекот што научил да биде сам има избор.
Тој не ги сака луѓето помалку. Само престанува да ги користи како анестезија. Може да биде со некого затоа што го сака неговото присуство, а не затоа што се плаши од сопственото.
Може да слуша без постојано да чека да дојде неговиот ред за зборување. Може да замине кога присуството станува полошо од самотијата. Може да постави граница без да мисли дека со тоа засекогаш ќе остане сам.
Тука се среќаваат самотијата и менталната хигиена: правото на недостапност, времето без екран и способноста човек да препознае што го троши пред целосно да се испразни.
Да се оддалечиш за повторно да видиш
Да бидеш сам не значи да се откажеш од светот.
Понекогаш значи да се тргнеш доволно далеку за повторно да го видиш.
Како кога градот се гледа од висина. Долу има сообраќај, нервоза, семафори, доцнења и улици што изгледаат како единствениот можен пат. Одозгора, истите улици стануваат линии. Зградите се претвораат во форми. Она што пред малку изгледало огромно одеднаш ја добива својата вистинска мера.
Не се сменил градот.
Се сменила перспективата.
Истото се случува и со морето. Оддалеку изгледа како една сина површина. Но ако останеш покрај него доволно долго, почнуваш да ги гледаш промените: светлината, ветерот, бојата, ритамот на брановите. Ништо не е неподвижно, иако на прв поглед изгледа мирно.
Таков е и човекот кога ќе остане сам. Површината полека престанува да го крие она што се движи под неа.
Во пошироката тема „Човекот во современиот свет – меѓу смисла, страв и систем“, Паноптикум го поставува токму прашањето како да се врати мерката во живот што постојано нè убедува дека доцниме. Самотијата може да биде еден од тие ретки простори во кои човек престанува да трча доволно долго за да провери каде всушност оди.
На почетокот тишината може да биде непријатна.
Потоа станува мирна.
А по некое време човек сфаќа дека најдлабоката осаменост не започнува кога нема никој покрај него.
Започнува кога е постојано поврзан со сите, а долго време не бил присутен во сопствениот живот.
