Железничката станица во Скопје е место каде што се чека воз и една од оние градски точки што ја покажуваат вистинската состојба на јавниот простор: дали градот се грижи за своите премини, за своите влезови, за својата меморија и за достоинството на патникот. Кога таков објект со години тоне во билборди, графити, импровизирани содржини и нечистотија, тоа не е само комунален проблем. Тоа е слика на институционална рамнодушност.

Поводот е акцијата за чистење и уредување на Железничката станица во Скопје. Првиот чекор е отстранување на билбордите, светлосните реклами и напластените постери, а потоа генерално чистење на внатрешниот и надворешниот дел од објектот.

Станица што требаше да биде гордост, а стана предупредување

Скопската Железничка станица одамна требаше да биде повеќе од сообраќаен пункт. Таа е дел од Транспортниот центар, изграден како важен елемент од постземјотресната урбана визија на Скопје, поврзана со големата модернистичка замисла на Кензо Танге. ЈП ЖРСМ Инфраструктура наведува дека комплексот е завршен во 1981. година и дека станицата има 10 колосеци поставени на масивен бетонски мост долг два километри.

Токму затоа запуштеноста на овој простор има поголема тежина. Не станува збор за обична фасада што треба да се измие. Станува збор за еден од ретките објекти во Скопје што уште ја носи идејата за град како систем – железница, автобуси, движење, врска меѓу центарот и поширокиот простор. Кога таков објект ќе биде оставен да изгледа како ничија зона, градот губи дел од својот урбан рбет.

Чистењето е почеток, не реконструкција

Важно е јавноста да не ја помеша акцијата за чистење со вистинска реконструкција. Чистењето е нужно, видливо и одамна задоцнето. Но тоа е само првиот слој. Директорот Синиша Ивановски најавува дека паралелно се работи со Архитектонскиот факултет на проект за целосна реконструкција, додека ИЗИИС ја проверува конструкцијата на станицата. Тоа е клучната разлика: еден дел е хигиена, друг дел е статика, инфраструктура, проект, финансии и долгорочно управување.

Во претходните најави ЈП ЖРСМ Инфраструктура посочи дека реконструкцијата треба да го зачува основниот изглед на објектот, но со нови материјали и модерни елементи, како и со замена на инсталацијата, водоводот, греењето и ладењето. Беше најавена и забрана за рекламни билборди, што е важен урбан сигнал: јавната архитектура не смее да биде сведена на носач за комерцијален шум.

Архитектурата не смее да биде депонија за негрижа

Скопје има чудна способност да ги занемари токму оние објекти што најмногу зборуваат за неговата историја. Камениот мост, Старата чаршија, модернистичките блокови, поштата, железничката, јавните плоштади и подземните премини – сите тие се делови од градскиот речник. Но кога државата и градот не го одржуваат тој речник, јавниот простор почнува да зборува со јазик на распаѓање.

Железничката станица е особено чувствителна затоа што е прв контакт за многу патници и туристи. Таа не мора да биде луксузна за да биде достоинствена. Доволно е да биде чиста, безбедна, јасна, функционална, осветлена и ослободена од визуелна агресија. Градот не се мери само по новите проекти, туку и по тоа како ги одржува старите обврски.

Реконструкцијата мора да биде повеќе од шминка

Според претходните најави, проектирањето би траело околу една година, а како можни извори на финансирање се споменуваат државниот буџет, заем од ЕБРД или ЕИБ, како и можност за поврзување со проектите за Коридорот 10. Во истите најави беше посочено дека Архитектонскиот факултет треба да размислува не само за реновирање, туку и за заживување на просторот како културен и јавен хаб.

Тоа е точката на која ќе се види дали станува збор за вистинска јавна политика или само за чистачка акција со добар пиар. Реконструирана железничка станица треба да значи јасна организација на движењето, безбедни пристапи, функционални перони, пристојни санитарии, навигација за патници, поврзаност со автобуски и градски превоз, простор за култура и јавен живот, но и правила што ќе спречат ново запуштање.

Градскиот воз ја прави станицата уште поважна

Оваа тема добива дополнителна тежина ако се гледа заедно со најавите за „Градски воз“. 360 степени потсетува дека според најавите на министерот за транспорт Александар Николоски, првата линија би требало да сообраќа од Зелениково преку Драчево, Кисела Вода, Аеродром до Железничката станица Скопје. Ако тоа навистина се случи, станицата повторно ќе стане секојдневен урбан јазол, а не само запоставена бетонска школка во центарот.

Тука е суштината: железницата не е носталгија. Таа е иднина ако градот сака помалку сообраќаен хаос, помалку зависност од автомобили и подобра врска меѓу населбите и околината. Но јавниот превоз не може да се гради врз инфраструктура што изгледа како да никој не ја чувствува за своја.

Чистењето на станицата е чистење на навиката дека јавниот простор е ничиј

Најважниот ефект од оваа акција не е само во тоа што ќе се тргнат постери, билборди и нечистотија. Вистинскиот ефект ќе биде ако се тргне една постара и поопасна навика: дека јавниот простор може да се остави на случајност, закуп, импровизација и заборав.

Железничката станица во Скопје заслужува да биде уреден транспортен центар, архитектонски вреден простор и цивилизиран влез во градот. Не затоа што мора да изгледа спектакуларно, туку затоа што јавниот објект е секогаш договор меѓу институциите и граѓаните. Ако тој договор се почитува, градот изгледа како заедничка куќа. Ако не се почитува, и најважните објекти почнуваат да личат на напуштени ходници на системот.

Овојпат, барем симболично, метлата тргна од вистинско место. Сега останува потешкото: проект, пари, надзор, редовно одржување и одлука дека Скопје повеќе не смее да ги препушта своите клучни точки на децениска негрижа.