Да се биде буден не значи само да се гледа

Свесноста е една од оние зборови што лесно се изговараат, а тешко се живеат. Во време во кое човекот е постојано повикан да реагира, да одговори, да купи, да избере страна, да се докаже и да не заостанува, свесноста изгледа како нешто речиси старомодно. Како тишина среде пазар. Како здив пред зборот. Како чекор наназад пред да се донесе суд.

А токму таму почнува нејзината вистинска сила. Свесноста не е пасивност, ниту бегство од светот. Таа е способност да се биде присутен во светот без веднаш да се стане негов плен. Да се види што се случува, но и што се случува во нас додека гледаме. Да се препознае мислата пред таа да се претвори во збор, стравот пред да стане одлука, навиката пред да се прогласи за карактер.

Човекот често мисли дека е слободен затоа што има избор. Меѓутоа, изборот без свесност е само поинаква форма на автоматизам. Можеме да избираме меѓу многу нешта, а сепак секогаш да го избираме истото – истата реакција, истиот гнев, истото бегство, истата самоизмама. Свесноста е моментот кога тој круг се гледа однадвор. Не мора веднаш да се скрши. Доволно е прво да се забележи.

Внатрешниот шум на современиот човек

Современиот човек е ретко сам, дури и кога е физички сам. Во него зборуваат туѓи очекувања, реклами, стравови, споредби, семејни гласови, недовршени разговори, несигурности и мали, упорни внатрешни пресуди. Денес тишината не се губи само од надворешна бучава, туку од постојаната внатрешна потреба да се биде некаде друго: во иднината, во минатото, во туѓото мислење, во замислениот поуспешен живот.

Затоа свесноста не е луксуз на мирните луѓе. Таа е неопходност за расеаниот човек. Не како техника што ќе го направи „попродуктивен“, туку како начин да си ја врати сопствената мерка. Да препознае кога брза без причина, кога молчи од страв, кога зборува за да се оправда, кога сака да биде виден затоа што одамна не се видел себеси.

Во таа смисла, свесноста има морална димензија. Таа не е само психолошка вежба, туку однос кон вистината. Човекот што не се гледа себеси лесно станува неправеден кон другите. Оној што не го препознава сопствениот гнев, ќе го нарече „принцип“. Оној што не ја гледа својата завист, ќе ја маскира како критика. Оној што не го разбира својот страв, ќе го претвори во агресија, цинизам или рамнодушност.

Свесноста не го прави човекот совршен. Го прави помалку слеп.

Меѓу самопознанието и самозалажувањето

Најтешко е да се биде свесен за себе без веднаш да се осудиш. Тука многумина се откажуваат. Штом видиме нешто непријатно во себе, посегнуваме по одбрана: не сум таков, не мислев така, другите ме натераа, времето е такво. Самозалажувањето е најстариот механизам на душата, а често и најудобниот.

Но свесноста бара поинаква храброст. Не спектакуларна, не херојска, туку интимна. Да признаеш дека нешто во тебе не е онакво какво што сакаш да биде. Да забележиш дека те боли туѓиот успех. Да видиш дека некоја твоја „рационална“ одлука е само страв облечен во логика. Да сфатиш дека понекогаш не бараш вистина, туку потврда дека си бил во право.

Токму затоа свесноста не треба да се меша со самонабљудување што се претвора во опсесија. Нејзината цел не е човекот постојано да се анализира и да се претвори во надзорник на сопствената душа. Целта е да стане поприсутен, попрецизен, послободен. Да може да каже: ова го чувствувам, но не мора да му се покорам; ова го мислам, но не мора да биде вистина; ова ме повредува, но не мора да го претворам во омраза.

Свесноста е простор меѓу дразбата и реакцијата. Во тој мал простор се раѓа личноста.

Свесноста како отпор кон манипулацијата

Во јавниот живот свесноста станува уште поважна. Општеството кое не размислува свесно лесно се води со пароли, стравови и навреди. Колку помалку човек е буден во себе, толку полесно му се наметнува готово мислење. Тој тогаш не избира став, туку го наследува, го презема, го повторува. Му звучи свое затоа што долго го слушал.

Затоа свесноста е и граѓанска вештина. Да се препознае кога јазикот се користи за да разјасни, а кога за да замагли. Кога информацијата информира, а кога само вознемирува. Кога некој бара разбирање, а кога бара послушност. Кога колективната емоција е автентична, а кога е произведена за туѓа корист.

Во македонскиот јавен простор, каде што историјата, идентитетот, политиката и секојдневната несигурност често се преплетуваат во нервозен говор, свесноста е услов за достоинство. Не затоа што треба да станеме студени и неутрални кон сè, туку затоа што без внатрешна будност лесно се претвораме во ехо. А човекот не е создаден да биде ехо. Создаден е да има глас.

Тишината што не е празнина

Свесноста најчесто почнува со нешто многу едноставно: да застанеш. Да го почувствуваш телото. Да го слушнеш здивот. Да ја препознаеш мислата без веднаш да ја следиш. Да го видиш лицето на човекот пред тебе, а не само улогата што си му ја доделил. Да влезеш во разговор без однапред напишан одговор.

Тоа не е романтична духовност, туку практична човечност. Родителот што е свесен ќе забележи кога му одговара на детето од замор, а не од грижа. Партнерот што е свесен ќе препознае кога брани гордост, а не вистина. Уредникот, наставникот, лекарот, работникот, политичарот, верникот, неверникот – секој од нив во својата област станува поодговорен кога е буден за сопствениот внатрешен механизам.

Тишината што ја носи свесноста не е празнина. Таа е простор во кој нештата конечно може да се видат во вистинска големина. Некои стравови се намалуваат кога ќе се именуваат. Некои желби губат власт кога ќе се препознаат. Некои болки не исчезнуваат, но престануваат да управуваат со целиот живот.

Да се живее со отворени очи

Свесноста не е крајна состојба, не е диплома на духот, не е знак дека човекот „се пронашол“ еднаш засекогаш. Таа е секојдневна работа, понекогаш здодевна, понекогаш болна, понекогаш ослободувачка. Се губи и повторно се наоѓа. Се замаглува од умор, од повреда, од суета, од брзање. Потоа, во некој обичен миг, повторно се враќа: во поглед, во молк, во воздржан збор, во чесно признание.

Да се биде свесен значи да не се живее само по инерција. Да не се дозволи деновите да поминуваат како нејасна низа на обврски, реакции и одложени желби. Значи да се забележи дека животот не се случува некаде подоцна, кога ќе имаме повеќе време, повеќе пари, повеќе сигурност или помалку грижи. Тој се случува сега, во ова тело, во овој здив, во овој однос, во оваа реченица што можеме да ја кажеме подобро или да ја премолчиме навреме.

Свесноста не му ветува на човекот лесен живот. Му нуди нешто поважно: можност да не биде отсутен од сопствениот живот.