Постојат општества во кои човекот знае дека со личниот успех добива и заедницата, но и такви во кои секој успех изгледа како трка против другите. Разликата не е само во карактерот на луѓето. Таа е во довербата, во правилата, во чувството за правичност и во едно едноставно прашање: дали човекот верува дека вреди да придонесува за нешто што им припаѓа на сите?
Судирот меѓу поединецот и заедницата е стар колку и организираното општество. Човекот има сопствени потреби, амбиции, стравови и интереси, а истовремено живее во свет што не може да го создаде сам. Му требаат други луѓе, институции, улици, училишта, болници, чист воздух, правна сигурност, знаење, доверба. Токму тука почнува противречноста: сакаме да бидеме слободни како поединци, а зависиме од нешта што можат да постојат само ако доволен број луѓе се однесуваат како членови на заедница.
Како што веќе се отвора во текстот на Panoptikum за човекот како социјално битие, индивидуалноста не постои во празен простор. Човекот станува личност меѓу други луѓе. Затоа прашањето не е дали треба да го укинеме личниот интерес. Прашањето е што се случува кога тој станува единственото мерило според кое се носат одлуките.
Себичноста не е едноставна човечка „програма“
Лесно е да се каже дека човекот е по природа себичен и со тоа да се објасни речиси сè – од ситната измама до големата корупција. Проблемот е што човечкото однесување е посложено. Луѓето можат да бидат водени од лична корист, но исто така од емпатија, чувство на должност, припадност, реципроцитет, грижа за блиските и морални уверувања.
Во философијата постои тезата позната како психолошки егоизам, според која крајната мотивација на човековото дејствување секогаш е сопствената благосостојба. Тоа сепак е спорна теза, а не едноставно докажан закон за човечката природа. Самото постоење на соработка, жртвување, грижа и однесување во корист на другиот покажува дека мотивацијата не може лесно да се сведе на една формула.
Она што многу повеќе нè интересира е нешто друго: под какви услови личниот интерес почнува да доминира?
Кога човекот живее со чувство на несигурност, неговиот хоризонт природно се стеснува. Ако не знае дали утре ќе има работа, дали институцијата ќе го заштити, дали законот ќе важи еднакво и за него и за помоќниот, тешко е да се очекува постојано да размислува за далечниот општ интерес. Заедничкото добро тогаш станува апстрактно, додека сметката, работното место, семејната сигурност и личната можност се непосредни.
Тоа не оправдува секое себично однесување. Го објаснува механизмот преку кој средината може да го наградува.
Кога системот го учи човекот дека чесноста е лоша стратегија
Општествата не се составени само од карактери, туку и од правила. Ако едно правило важи за едни, а за други може да се заобиколи; ако знаењето и трудот не носат предност пред врските; ако прекршувањето се наградува со профит, а одговорноста со загуба – тогаш системот испраќа многу поефикасна лекција од секој учебник по граѓанско образование.
Лекцијата гласи: снајди се додека можеш.
Тука се создава ерозијата на довербата. А довербата не е украс на едно пристојно општество, туку негова практична инфраструктура. Истражувањата на OECD за довербата во јавните институции ја поврзуваат со перцепциите за правичност, интегритет, отвореност, одговорност и способноста на институциите да одговорат на потребите на луѓето. Во средина во која граѓанинот очекува дека системот нема да игра според сопствените правила, рационално станува да се заштитува самиот.
Тогаш данокот лесно се доживува само како загуба, јавниот простор како ничиј простор, државната служба како можност за приватна корист, а познанството како поефикасен инструмент од процедурата. Не затоа што секој човек одеднаш станал полош, туку затоа што заедничкото правило престанало да изгледа како заедничко.
Старата дилема на заедничкото пасиште
Еден од најпознатите модели за оваа противречност е „трагедијата на заедничките добра“. Garrett Hardin во својот влијателен труд објавен во Science во 1968. година ја опиша ситуацијата во која секој корисник на заеднички ограничен ресурс има личен поттик да земе уште малку за себе, додека штетата од прекумерното користење се распределува на сите.
Логиката изгледа речиси неодоливо: зошто јас да се ограничам ако не сум сигурен дека и другите ќе го направат истото?
Ако сите размислуваат така, рационалното однесување на секој поединечно може да произведе ирационален резултат за сите заедно.
Сепак, приказната не завршува со неизбежна трагедија. Работата на Elinor Ostrom, за која во 2009. година ја доби Наградата за економски науки, покажа дека заедниците можат успешно да управуваат со заеднички ресурси кога создаваат соодветни правила, доверба, локална одговорност и механизми што ја ограничуваат злоупотребата.
Тоа е важна корекција на песимистичката слика: проблемот не е само во човекот. Многу зависи и од институционалната архитектура во која тој носи одлуки.
Градот е можеби највидливото огледало
Овој судир лесно се препознава во секојдневието. Паркираме на тротоар затоа што нам ни е поблиску, а пешакот нека се снајде. Узурпираме дел од заедничкиот простор затоа што така добиваме уште неколку квадратни метри. Фрламе отпад таму каде што ни е најлесно, очекувајќи некој друг да го исчисти. Прекумерно градиме затоа што заработката е приватна, додека сообраќајниот метеж, недостигот од зеленило и падот на квалитетот на живеењето се распределуваат врз илјадници луѓе.
Ниту еден од тие поединечни потези можеби не изгледа како цивилизациски проблем. Собрани заедно, тие создаваат град во кој сите се незадоволни од нешто што многумина секојдневно го произведуваат.
Истата логика постои кај загадувањето. Еден субјект може да заштеди ако не вложи доволно во заштита на животната средина. Еден човек може да избере поевтино или полесно решение. Добивката е непосредна и лична; трошокот се растура низ воздухот, водата, здравјето и идните години.
Заедничкото добро има еден голем недостаток: неговата загуба често не се чувствува веднаш. Кога конечно ќе стане видлива, сите веќе ја плаќаат сметката.
Корупцијата е приватизација на она што им припаѓа на сите
Корупцијата и непотизмот се можеби најчисти примери на претворање на јавната функција во приватен ресурс. Кога некој вработува близок човек наместо поспособен кандидат, непосредната корист може да ја почувствуваат две или три лица. Штетата е многу поширока: послаба институција, демотивирани професионалци, полоша услуга и уште една причина граѓанинот да не верува во процедурата.
Таквата штета тешко се мери во еден ден. Таа се таложи. По некое време не се губи само ефикасноста, туку и желбата чесниот човек да учествува во игра чиј исход изгледа однапред договорен.
И тука се создава опасен круг. Недовербата произведува повлекување од заедничкото, повлекувањето создава уште послаби институции, а слабите институции произведуваат уште поголема недоверба.
Заминувањето на способните не е доказ за себичност
Посебно внимание бара честото поврзување на иселувањето на лекари, инженери, научници, професори и други стручни луѓе со личниот интерес. Секако дека човекот што заминува бара подобра плата, услови или сигурност. Тоа е личен интерес, но не мора да биде себичност.
Ако едно општество очекува професионалецот да се жртвува бесконечно за јавниот интерес, а притоа не му обезбедува достоинствени услови за живот и работа, тогаш проблемот не е во неговата желба да замине. Проблемот е во системот што очекува лојалност без да создаде причина за неа.
Тука се гледа суштинската разлика меѓу морализирањето и сериозната општествена анализа. Заедницата не може да бара жртва како траен економски модел. Ако сака луѓето да останат, мора да направи останувањето да биде разумен избор.
Заедничкото добро мора да стане рационален избор
Оттука и решението не може да биде едноставно повикување луѓето „да бидат подобри“. Моралното воспитување има свое место, но доброто општество не смее да зависи од претпоставката дека сите негови членови ќе бидат херои.
Потребни се правила што го приближуваат личниот интерес до јавниот.
Тоа значи дека прекршувањето на законите не смее да биде поевтино од нивното почитување. Ако дивоградбата носи огромна добивка, а казната е мала, неизвесна или никогаш не доаѓа, самиот систем создава поттик за прекршување. Ако корупцијата носи моќ, а ризикот од одговорност е симболичен, јавните повици за морал нема да ја победат математиката на користа.
Истото важи и во позитивна насока. Даночни олеснувања, економски стимулации, поддршка за енергетска ефикасност, наградување на одговорно деловно однесување и јасни придобивки од почитувањето на правилата можат да направат општествено корисното однесување да биде и лично разумно.
Човекот не мора секојпат да избира меѓу себе и заедницата. Добро поставениот систем прави тие два интереса да се среќаваат што почесто..
Без доверба, секој се обидува да се спаси сам
Транспарентноста затоа не е административна мода. Таа е еден од начините човекот да види дека неговиот придонес не исчезнува во црна кутија. Кога граѓанинот може да разбере како се носат одлуките, каде одат јавните пари, кој е одговорен и дали истите правила навистина важат за сите, заедничкото престанува да биде туѓа работа.
Довербата не се создава со парола. Таа се акумулира преку искуство.
Еден чесно завршен конкурс. Една казна што важи и за моќниот. Една институција што одговара навреме. Една јавна набавка што може да се провери. Еден функционер што одговара за грешката. Мали докази дека правилото не е декор.
Токму тука личното повторно може да стане заедничко, онака како што Panoptikum ја отвора темата за секојдневниот активизам и одговорноста на поединецот. Големите општествени промени не се случуваат само во парламентите и институциите. Тие се создаваат и во илјадници ситни одлуки за тоа дали јавниот простор навистина го сметаме за свој, дали правилото важи и кога никој не нè гледа и дали туѓото право го признаваме како граница на сопствената слобода.
Зрелата заедница не бара човекот да се откаже од себе
Нема потреба да го прогласуваме личниот интерес за непријател. Желбата за подобар живот, сигурност, успех и благосостојба е нормален дел од човековото постоење. Општеството што бара тие стремежи да исчезнат создава друга крајност – колектив во кој личноста треба да се претвори во средство.
Проблемот почнува кога личната добивка систематски се создава со префрлање на цената врз другите.
Зрелоста е во разбирањето дека личниот успех има граници надвор од кои почнува заедничката штета. Можеме да имаме поголем автомобил, но не и приватен воздух. Можеме да изградиме повисока ограда, но не и сопствена правна сигурност. Можеме да купиме подобра услуга за себе, но не можеме бесконечно да се изолираме од распаѓањето на образованието, здравството, инфраструктурата и институциите.
Токму затоа судирот меѓу личниот и заедничкиот интерес не се решава со победа на едната страна. Се решава кога општеството ќе изгради правила во кои личната слобода и јавната одговорност не се непријатели.
Најстабилната заедница не е онаа во која сите се несебични. Такво општество никогаш нема да постои. Постабилна е онаа заедница во која човекот постепено сфаќа дека грижата за заедничкото не е добротворна услуга што им ја прави на другите. Тоа е долгорочна грижа и за сопствениот живот.
