Кремљ повторно ја отвори енергетската тема што Европа веќе неколку години се обидува политички да ја затвори. Портпаролот Дмитриј Песков изјави дека европските земји би можеле да купуваат поевтин руски гас, вклучително и преку гасоводи, во момент кога цените на европскиот пазар се на највисоко ниво од крајот на 2022. година, а резервите пред зимата се забележително пониски од лани.
Според Ројтерс, референтната европска цена на гасот минатата недела достигнала околу 75 евра за мегават-час – повеќе од двојно во однос на нивото од пред една година. Москва токму во тој ценовен притисок ја гледа можноста повторно да го стави рускиот гас во европската енергетска равенка.
Песков повторно го спомна „Северен тек 2“
Песков оцени дека Европа сама ги зголемува своите енергетски трошоци со купување гас по високи цени на спот-пазарот наместо да разгледува руски извори. Според него, рускиот гас преку гасоводи би можел да биде поевтина опција, додека течниот природен гас и натаму се продава според условите на пазарот.
Во истата порака Кремљ повторно го врати и „Северен тек 2“. Експлозиите во 2022. година сериозно ја оштетија инфраструктурата на системот „Северен тек“, но еден крак од „Северен тек 2“ во Балтичкото Море остана неоштетен. Песков тврди дека тој е функционален и технички би можел релативно брзо повторно да биде ставен во употреба.
Тоа, сепак, не значи дека постои готов договор за враќање на рускиот гас преку оваа рута. Во објавената изјава нема конкретна понуда со цена, количини и договорни услови. Кремљ во овој момент испраќа пред сè политичка и економска порака: ако високата цена стане доволно тежок товар, Москва сака руската понуда повторно да биде дел од европската дебата.
Европа влегува во есента со послаби резерви
Моментот за таква порака не е случаен. Податоците на Gas Infrastructure Europe покажуваат дека на 8. септември европските складишта биле исполнети 67,12%. Германија, која располага со најголем капацитет за складирање во Европа, била на околу 54,75%, а Холандија на нешто повеќе од 50%.
Овие бројки не значат дека Европа останува без гас, но создаваат многу понеповолна почетна позиција пред грејната сезона. Пред една година европските складишта во истиот период беа исполнети речиси 80 проценти. ХСБЦ проценува дека до 1. ноември резервите би можеле да достигнат околу 73% – ниво кое, доколку се оствари прогнозата, би било најниско за тој датум од почетокот на систематското собирање податоци во 2009. година.
Дополнителниот притисок доаѓа од Блискиот Исток. Војната во Иран и проблемите со транспортот преку Ормускиот Теснец го нарушија снабдувањето со течен природен гас од Персискиот Залив. Во исто време, високите температури во Азија ја зголемија тамошната побарувачка за електрична енергија и дел од товарите со гас што вообичаено би стигнале во Европа беа пренасочени кон азиските пазари.
Рускиот гас е многу помал дел од европскиот пазар
Размерот на промената во европското снабдување најјасно се гледа во бројките. Русија во 2018 и 2019 година испорачувала околу 180 милијарди кубни метри гас годишно во Европа преку гасоводи. Во 2025. година извозот преку гасоводи паднал за 44%, на околу 18 милијарди кубни метри – најниско ниво од средината на 1970-тите.
Причините се повеќеслојни: европската одлука за намалување на зависноста од руските енергенси по почетокот на војната во Украина, прекинот на транзитот преку Украина и оштетувањето на „Северен тек“. Европа во меѓувреме се насочи кон Норвешка, поголем увоз на течен природен гас и развој на нова инфраструктура за прием на ЛНГ.
Цената на таа диверзификација сега повторно станува централно прашање. Пазарот покажува дека физичката достапност на гасот и неговата цена не се иста работа: Европа може да обезбеди алтернативни извори, но кога светското снабдување се стеснува, за истите количества се натпреварува со азиските купувачи.
ЕУ веќе има законски пат за напуштање на рускиот гас
Токму тука понудата од Кремљ се судира со политиката што Европската унија веќе ја претвори во закон. Во јануари 2026. година земјите членки формално ја усвоија регулативата за постепено прекинување на увозот на руски гас. Според планот REPowerEU на Европската комисија, увозот на руски течен природен гас треба целосно да престане до крајот на 2026 година, а увозот преку гасоводи најдоцна до крајот на ноември 2027. година.
Зависноста од руски гас веќе е значително намалена – од околу 45% од вкупниот увоз на ЕУ пред војната на околу 12% во 2025. година. Затоа повторното отворање на „Северен тек 2“ не е само прашање дали еден крак од гасоводот технички може да проработи. Тоа би значело и пресврт во стратегија во која ЕУ вложи политички капитал, инфраструктура и пари.
Истовремено, европската стратегија не минува без проблеми. На 9 септември Европскиот суд на ревизори предупреди дека реализацијата на REPowerEU заостанува и дека земјите членки не инвестираат доволно брзо во алтернативни извори, обновлива енергија и мрежна инфраструктура. Според податоците што ги пренесе Ројтерс, од првично проценетите 300 милијарди евра потребни инвестиции досега се преземени обврски за 54,3 милијарди евра.
Затоа новата порака од Москва не ја сведува европската дилема на едноставен избор меѓу „скап“ и „евтин“ гас. Кремљ ја користи високата цена за повторно да понуди стара енергетска врска, додека ЕУ се обидува таа зависност трајно да ја прекине. Како ќе изгледа таа пресметка во текот на зимата ќе зависи од времето, снабдувањето со ЛНГ, состојбата на Блискиот Исток и цената што Европа е подготвена да ја плати за сопствената енергетска политика.
