Жена од Евангелието, а не сенка од легендите

Марија Магдалена е една од оние личности во христијанската историја врз кои вековите наталожиле повеќе претстави отколку факти. За неа се пишувало како за грешница, покајница, светителка, тајна ученичка, симбол на женската верност, па дури и како фигура врз која модерната поп-култура проектира сопствени фантазии. Но кога ќе се тргне маглата на доцните легенди останува една мошне јасна, силна и човечки длабока евангелска слика: Марија од Магдала била ученичка на Исус Христос, жена излекувана и вратена во живот, сведок на Распетието, присутна кај гробот и прва гласничка на Воскресението.

Во Евангелието според Лука таа се спомнува меѓу жените што биле излекувани од болести и зли духови, а нејзиното име се врзува за Магдала – место на западниот брег на Галилејското Езеро. Тоа е важно: „Магдалена“ не е презиме во современа смисла, туку ознака на потекло. Таа е Марија од Магдала, жена со сопствено место, сопствена историја и сопствен глас.

Седумте демони и погрешното читање на една жена

Најчесто повторуваниот податок за неа е дека од неа „излегле седум демони“. Во библискиот јазик тоа не мора да се чита како сензационална приказна, туку како знак за длабока состојба на страдање, нарушеност, болест или духовна заробеност од која била ослободена. Токму тука почнува нејзината вистинска биографија: не како биографија на вина, туку како биографија на обновување.

Подоцнежната западна традиција често ја изедначувала Марија Магдалена со безимената „грешница“ од Лука 7 и со Марија од Витанија, сестрата на Марта и Лазар. Тоа изедначување силно влијаело врз проповедта, уметноста и народната побожност, но нема цврста евангелска основа. И источната црковна традиција и современата библиска наука прават разлика меѓу овие жени. Затоа не е ситница да се каже: Марија Магдалена не треба да се сведува на етикетата „поранешна блудница“. Таа е многу повеќе од моралистички лик создаден за туѓа поука.

Верност кога другите исчезнуваат

Во нејзиниот лик најсилно одекнува верноста. Евангелијата ја поставуваат таму каде што човечката храброст најчесто се крши – кај крстот, кај погребението, кај гробот. Во мигот кога многумина се повлекле од страв, таа останува блиску до крајот. Ако Велики Петок е денот во кој христијанството гледа право во страдањето, тогаш Марија Магдалена е меѓу оние што не го напуштаат тоа место на темнина. Таа не ја објаснува болката. Таа стои покрај неа.

Таа верност не е спектакуларна. Не е говорничка, не е воена, не е институционална. Таа е тивка, женска, упорна и токму затоа моќна. Во неа има нешто што и денешниот човек тешко го поднесува: останување кога нема награда, сведоштво кога нема публика, љубов кога сè изгледа изгубено.

Првата вест за Воскресението

Најголемата пресвртница во нејзиниот лик е утрото кај празниот гроб. Според Евангелието според Јован токму Марија Магдалена ја носи веста до учениците дека го видела Господа. Во таа реченица се крие нејзиното вистинско место во христијанската меморија: таа не е маргинална придружничка на „големите“ ученици, туку првата што ја изговара веста околу која ќе се изгради верата на Црквата.

Затоа во христијанската традиција се јавува изразот „апостолка на апостолите“. Ватиканските извори потсетуваат дека овој наслов ѝ се припишува уште од свети Тома Аквински, а во православната традиција таа се чествува како мироносица и рамноапостолна. Православната црковна традиција ја памети како жена која од темнината била повикана кон светлина и што останала верна до самиот крст и гроб.

Меѓу преданието, уметноста и народното паметење

Околу Марија Магдалена се развиле и преданија што не се дел од канонските Евангелија, но имаат силно место во народната и црковната имагинација. Едно од нив ја поврзува со црвеното јајце и римскиот цар Тивериј, мотив што често се спомнува во објаснувањата за велигденската симболика. Паноптикум веќе уреднички ја отвори таа разлика меѓу канонски текст, црковно предание и народна легенда во текстот зошто вапсуваме црвени јајца на Велигден.

Таа разлика е важна и овде. Ако сè прогласиме за факт, ја губиме точноста. Ако сè отфрлиме како легенда, ја губиме културната меморија. Марија Магдалена живее токму на таа граница: како евангелска личност, како црковен лик, како уметничка инспирација и како постојано прашање за тоа кого историјата решила да го слушне, а кого да го преобликува.

Зошто ни е важна денес

Марија Магдалена е важна затоа што ја разобличува навиката човекот да се сведува на една етикета. Таа не е само „жената од која излегле седум демони“, ниту е само „мироносица“, ниту само „прва сведок“. Таа е сето тоа во движење: ранет човек, излекуван човек, верен човек, човек кој во најтешкиот час останува присутен.

Во пошироката историја на древното христијанство таквите фигури се пресудни затоа што покажуваат дека верата не се ширела само преку институции, собори и царски одлуки, туку и преку сведоштва на луѓе што виделе, преживеале и раскажале. Марија Магдалена е токму таква фигура – сведок пред системот, глас пред авторитетот, жена пред апостолите.

Нејзината најголема сила е што не бара да биде мит. Доволно е да биде видена правилно. Не како сензација, не како скандал, не како украс на машката историја, туку како една од првите личности што ја понеле најтешката и најрадосната христијанска реченица: дека смртта не го кажува последниот збор.