Кога ќе се спомне Коптската црква, најчесто прво се отвора богословското прашање, а дури потоа историското. Но кај неа тие две работи не можат лесно да се одвојат. Ова не е само приказна за една древна христијанска заедница во Египет, туку и приказна за тоа како верата, идентитетот и историјата со векови се држат заедно, дури и тогаш кога сè околу нив се менува. Коптската православна црква денес припаѓа на семејството на ориентално-православните цркви, а нејзината христолошка традиција попрецизно се опишува како мијафизитска, а не едноставно монофизитска – разлика што не е само терминолошка, туку суштинска за разбирање на нејзиното самосфаќање.

Црква што не почнува од расколот, туку од древноста

Ако сакаме да бидеме точни, Коптската црква не започнува со Диоскор, туку своето потекло традиционално го врзува за свети Марко Евангелист, кого го смета за основач на Црквата во Александрија уште во 1 век. Диоскор, пак, е клучна личност во подоцнежното издвојување по Халкидонскиот собор во 451 година, кога спорот околу природата на Христос станал и богословски и политички пресврт. Токму тука се оформува посебниот пат на египетското христијанство, кое не го прифатило халкидонското определување и постепено изградило свое црковно устројство и своја историска самосвест.

Поради тоа, кога денес некој ќе каже „коптска црква“, не зборува само за регионална варијанта на христијанството, туку за една од најстарите апостолски традиции во светот. Нејзиниот корен е во Александрија, нејзината меморија е во египетската почва, а нејзината историја е исполнета и со духовна истрајност и со историски удари. Одбивањето на Халкидон не било моментален прекин, туку долг процес на раздвојување во кој теологијата и империјалната политика се преклопиле до нераздвојност.

Египет, освојувања, притисоци и опстанок

Со арапското освојување на Египет во 7 век, коптската заедница влегува во нов историски период. Од тој миг натаму, таа живее како големо, староседелско христијанско присуство во претежно муслиманска држава. Историјата не ѝ била рамна. Имало периоди на трпение и периоди на силни ограничувања, насилство и притисоци. Токму затоа опстанокот на Коптската црква не е мала работа. Тој е доказ дека традицијата понекогаш не преживува затоа што има моќ, туку затоа што има внатрешна дисциплина, жилавост и чувство дека не смее да се прекине нишката.

Во современиот Египет, Коптите формално се дел од значајна и историски вкоренета христијанска заедница. Проценките варираат, но често се наведува дека христијаните сочинуваат околу 10 проценти од населението, при што мнозинството од нив се Коптска православна заедница. Токму затоа е попаметно да не се инсистира на една апсолутна бројка како „единствено точна“, туку да се каже дека станува збор за милионска заедница со длабоко втемелено место во египетската историја и сегашност.

Монаштвото, јазикот и тивката сила на традицијата

Една од најсилните работи кај коптската духовна историја е тоа што голем дел од она што денес го нарекуваме христијанско монаштво започнува токму во Египет. Пустината таму не е само географија – таа е духовен пејзаж. Во таа пустина се раѓа идејата за повлекување, подвиг, аскеза и внатрешно расчистување. И затоа, кога денес се зборува за коптската традиција, не се зборува само за црковна институција, туку и за една од најдлабоките школи на христијанската духовност. Оваа монашка линија не останала музејски остаток, туку продолжила да живее и во поново време.

Нејзиниот богослужбен јазик е коптскиот јазик – последната историска фаза на древниот египетски јазик. Тој повеќе не е секојдневен говорен јазик на современиот Египет, но продолжува да живее во литургијата и црковната традиција. Токму во тоа има нешто силно: јазик што историски се повлекол од улицата, но не исчезнал од молитвата. Во богослужбениот живот на Коптската црква се користат литургиите на свети Василиј, свети Григориј и свети Кирил, при што литургијата на свети Василиј е најчеста во текот на годината.

Кои се Коптите, всушност

И самиот збор Копт значи Египќанин. Потекнува од грчкото Aigyptios, преку арапското qibṭ, и дури подоцна станува име што посебно се врзува за христијанското население на Египет. Тоа е важно, затоа што кажува нешто суштинско: Коптите не се „додаток“ на египетската историја, туку дел од нејзиното старо ткиво. Оттука и нивното силно чувство дека не се само верска заедница, туку и жив историски континуитет со предисламскиот Египет. Тоа чувство не е само романтична претстава, туку дел од нивната културна самосвест.

Секако, тука треба да се биде внимателен. Кога се вели дека Коптите се директни потомци на старите Египќани, тоа најчесто е израз на историско и културно саморазбирање, а не проста, механичка формула. Но несомнено е дека тие се потомци на предисламското население на Египет и носители на една традиција што се протега низ доцната антика, византискиот период, арапското освојување и понатаму. Затоа и коптското прашање не е само верско прашање, туку и прашање на истрајност на идентитетот.

Современи тензии и стара ранливост

Низ 20 и 21 век, Коптите минуваат низ различни периоди – од релативна општествена коегзистенција до дискриминации, административни пречки и отворени насилни напади. Во поновата историја, особено силен шок беше нападот врз црква во Александрија на Нова година, односно на 1 јануари 2011 година, по кој следуваа судири и барања за поголема заштита на христијаните. Тука е важно да се биде фактографски точен: овој настан не е од 2010, туку од почетокот на 2011 година. Исто така, бројот на жртвите во извештаите варира – Reuters првично известува за 21 убиен, додека подоцнежни извори наведуваат и 23. Во вакви случаи најчесно е да се каже дека нападот однел најмалку 21 живот и станал симбол на длабоката ранливост на коптската заедница.

И денес постојат извештаи што укажуваат дека и покрај формалната правна рамноправност, коптските христијани во Египет сè уште се соочуваат со сериозни ограничувања и нееднаквости во одделни области од јавниот живот. Тоа не значи дека нивната приказна треба да се сведе само на прогон и страдање. Напротив, ако нешто е впечатливо, тоа е способноста на оваа заедница да не се сведе на улога на жртва, туку да остане црква со силна литургиска, духовна и културна самосвест. Денес нејзин поглавар е папата Тавадрос II, 118. папа на Александрија и патријарх на столицата на свети Марко.

Зошто Коптската црква и денес нè засега

Коптската црква е важна не само затоа што е древна, туку затоа што покажува како изгледа една вера кога не живее од моментална моќ, туку од историска длабочина. Таа носи во себе теолошки спор, цивилизациско наследство, пустинско монаштво, литургиски јазик што одбива да умре и народ што со векови учи како да опстане без да се раствори. И можеби токму затоа толку силно го привлекува вниманието и на оние што не се дел од неа: затоа што во неа сè уште може да се види како традицијата не е остаток од минатото, туку форма на отпор, паметење и достоинство.