Во историјата на македонската публицистика има весници што траеле кратко, но оставиле подолга сенка од многу долговечни изданија. Таков е и „Автономна Македонија“ – неделен неофицијален орган на Македонскиот клуб во Белград, објавуван во 1905 година. Неговата важност не е само во тоа што излегувал во српската престолнина, туку во фактот што на почетокот на XX век, во време на балкански притисоци, пропаганди и дипломатски сметки, јавно ја формулирал мислата: Македонија не е плен, туку политичко прашање со сопствено право на решавање.

Тоа е весник од малку броеви и голема нервоза околу себе. Неговото постоење било доволно за да покаже колку идејата за македонска автономија била незгодна за балканските државни апетити. Понекогаш токму краткиот живот на еден весник открива колку била силна пораката што некој се обидел да ја замолчи.

Весник на Македонскиот клуб во Белград

„Автономна Македонија“, со француски поднаслов La Macédoine autonome, излегувал во Белград од 12 октомври до 14 декември 1905 година. Бил неделен неофицијален орган на Македонскиот клуб во Белград, а неговото мото ја содржело формулата што ја собира целата негова програма: „Балканот на балканските народи – Македонија на Македонците“, припишана на британскиот државник Вилијам Гладстон.

Главен уредник бил Григорије Хаџиташковиќ од Воден, сопственик и одговорен уредник Ѓорѓе Ѓерѓиковиќ од Гевгелија, а меѓу соработниците се споменуваат Ј. Велиќ, А. Атанасов и Е. Спространов. Според енциклопедиската одредница во МАНУ, весникот излегувал на српски јазик, со уводници и на француски, што само по себе говори дека неговата порака не била наменета само за локална публика, туку и за поширока дипломатска и политичка сцена.

Во времето кога Балканот ја живеел својата долга предвоена треска, еден ваков печатен глас не бил само новинарски чин. Тој бил политичка интервенција. Во Белград да се печати весник што зборува за Македонија како автономен политички субјект значело да се влезе во просторот каде што секој збор бил читан како позиција, а секоја позиција како закана.

Програмата: автономија, не присвојување

Првиот број на весникот ја изложил програмската концепција во неколку јасни точки. Во неа централно место имала идејата за автономија на Македонија, под гаранција на големите сили и на малите балкански држави. Тоа не било бегство од политиката, туку обид македонското прашање да се постави надвор од тесните национални присвојувања што го парализирале неговото решавање.

Особено значајна е тезата дека македонското прашање не е националистичко прашање на ниту една од балканските држави. Весникот го третирал како политичко прашање на христијанските народи што живееле во Македонија. Во таа формула има и реалполитика, и идеализам, и јасна одбрана од туѓите монополи врз Македонија. Тука Panoptikum го гледа клучот: весникот не барал само симпатија за Македонија, туку право Македонија да биде мислена однатре.

Третиот столб на програмата била балканската конфедерација, со Македонија како нејзин член. Идејата денес може да звучи како политичка утопија од еден друг век, но во 1905 година била обид да се најде излез од логиката на поделби, окупации и меѓусебни балкански надмудрувања. За поширокиот контекст на ова време, корисно е да се има предвид и историјата на географскиот и политичкиот поим Македонија, како и сложеноста на македонското прашање на почетокот на XX век.

Од весник до судир со политичката реалност

Издавачите на „Автономна Македонија“ не останале само на печатен збор. Тие почнале да формираат јадра и во Македонија, а воспоставиле и личен контакт со раководството на ТМОРО, со намера да учествуваат како посебна македонска група на претстојниот Рилски конгрес. Тоа веќе ја поместувало работата од публицистика кон организациона политичка акција.

Токму тука почнува притисокот. Во Белград следеле улични демонстрации, политичка вознемиреност и промена на владата. По вербални и физички напади, закани и заплашувања, весникот престанал да излегува по дванаесеттиот број. Уредниците и издавачите морале да ја напуштат Србија, а со тоа бил задушен и Македонскиот клуб во Белград. Организациската структура што почнала да се создава во земјата и во странство била разнебитена.

Овој крај не е само биографија на еден весник. Тој е сведоштво за тоа колку било неподносливо македонското политичко самоименување кога не се вклопувало во туѓите државни проекти. Ваквите публикации се важни затоа што го покажуваат невидливиот дел од историјата: моментите кога идејата постои пред да добие институција, пред да добие држава, пред да добие право на мирно изговарање.

Значењето на „Автономна Македонија“ денес

Денес „Автономна Македонија“ може да се чита како редок документ на македонска политичка артикулација во Белград од 1905 година. Таа не била масовен весник, ниту трајна институција. Но била печатен доказ дека македонската автономистичка мисла имала свои луѓе, свој јазик на аргументација и своја визија за Балканот.

Во историјата на македонскиот печат, весникот стои на чувствително место меѓу идејата, организацијата и репресијата. Тој сведочи дека македонското прашање не било само дипломатска тема на странски канцеларии, туку и жива мисла на луѓе што се обидувале да го претворат националното преживување во политичка програма. Затоа неговите дванаесет броја не треба да се мерат со траењето, туку со непријатноста што ја предизвикале кај оние што не сакале Македонија да зборува со сопствен глас.