Јазикот никогаш не е само средство со кое нешто кажуваме. Тој е и начин на гледање, и начин на чувствување, и начин на припадност. Преку јазикот човекот не пренесува само информација, туку цело искуство – својата историја, стравови, навики, вредности и слика за светот. Токму затоа, кога зборуваме за јазиците на светот, не зборуваме само за граматики и зборови, туку за живи светови што се допираат, се влијаат, се оттурнуваат и понекогаш – исчезнуваат. Основата на овој текст е во приложениот изворен материјал , но содржината овде е преработена и ажурирана со понови, проверени податоци.

Не постои само еден јазик – постојат безброј човечки гласови

Обично велиме дека еден народ има еден јазик, но реалноста е многу посложена. И во рамките на иста говорна заедница луѓето не зборуваат идентично. Различно зборуваат генерациите, различно мажите и жените, различно професиите, различно градот и селото, различно центарот и маргината. Дури и секој поединец на некој начин си гради свој личен јазик – свој ритам, свој избор на зборови, своја боја на изразот.

Но човекот не може да остане затворен само во личниот говор. За да се разбере со другите, тој постојано се усогласува. Токму тука почнува големата драма на јазикот: меѓу личното и заедничкото, меѓу различноста и потребата од заеднички код. Од семејството до народот, од племето до државата, јазикот постојано се движи помеѓу изедначување и раслојување. Каде што врските меѓу луѓето се силни, јазикот се собира во заедничка форма. Каде што тие врски слабеат, јазикот се разгранува, се одвојува и често влегува во нов развој.

Колку јазици има денес – и зошто никој не може да даде сосема конечен број

Ова прашање звучи едноставно, но не е. Не затоа што науката не знае ништо, туку затоа што прво мора да се одговори што точно броиме како јазик, а што како дијалект, варијанта или стандарден облик на поширока јазична целина.

Според најновите податоци на Ethnologue, денес во употреба има 7.170 живи јазици, додека UNESCO во своите понови документи најчесто работи со округла проценка од околу 7.000 јазици, говорени или знаковни. Разликата не е знак дека некој греши, туку дека методологиите не се сосема исти и дека јазичната карта на светот е постојано подвижна. Некои јазици се прецизно документирани, некои се спорни во класификацијата, а некои опстојуваат на самата граница меѓу животот и исчезнувањето.

Затоа и старата расправа – дали светот потекнува од еден прајазик или од повеќе одделни почетоци – и денес е интелектуално возбудлива, но за современиот свет уште поважно е нешто друго: како да ја разбереме и како да ја зачуваме јазичната разновидност што веќе ја имаме.

Јазиците не се само сродни – тие се и политички, државни и симболички суштества

Не постојат само јазични семејства, како што е индоевропското јазично семејство. Постојат и државни јазици, службени јазици, малцински јазици, престижни јазици, оттурнати јазици, јазици на центарот и јазици на периферијата. И тука веќе не зборуваме само за лингвистика, туку за моќ.

Еден јазик може во една држава да биде носител на институции, образование, право, администрација и медиуми, а во друга – да биде јазик на малцинство, на дом, на приватност, па дури и на тивко повлекување. Затоа односите меѓу јазиците не се невини. Тие често се одраз на односите меѓу заедниците што ги зборуваат.

Таму каде што државата ја признава повеќејазичноста не само на хартија, туку и во практика, различноста може да стане богатство. Таму каде што еден јазик агресивно ги истиснува другите од училиштето, управата, интернетот и јавниот простор, почнува тивка ерозија на идентитетот. Не секое исчезнување на јазик започнува со забрана. Понекогаш започнува со рамнодушност.

Големата опасност на 21 век – светот станува сѐ поврзан, а сѐ помалку јазично богат

Токму тука влегуваме во најтешкиот дел од приказната. Денес не сме сведоци само на глобална комуникација, туку и на глобално јазично стеснување. UNESCO предупредува дека најмалку 40% од јазиците во светот се загрозени и дека во просек исчезнува по еден јазик на секои две недели. Во исто време, UNESCO наведува и дека само 351 јазик се користат како наставен јазик во образованието. Тоа е поразителен однос меѓу јазична реалност и институционална видливост.

И Ethnologue денес регистрира 3.226 загрозени јазици. Тоа значи дека не зборуваме за маргинален проблем, туку за цивилизациска криза. Кога исчезнува еден јазик, не исчезнува само речник. Исчезнува специфично паметење на светот. Исчезнува начин на именување на природата. Исчезнува форма на тишина, форма на песна, форма на мудрост што не може целосно да се преведе.

Во таа смисла, јазикот не е само алатка за спогодување. Тој е складиште на културно наследство, а понекогаш и последен засолништен простор на една заедница.

Сепак, не е сѐ загубено – има и примери на јазично враќање во живот

Историјата не е еднонасочна улица. Иако многу мали јазици се под силен притисок, постојат и охрабрувачки примери на обновување и јазична реафирмација. Велшкиот јазик, на пример, не е музејски остаток, туку јазик за кој Велс денес има јасна стратегија до 2050 година, а најновите официјални податоци покажуваат околу 828.500 говорници во Велс. И te reo Māori продолжува да добива институционална поддршка преку образовни политики и национални програми за ширење на јазичната компетенција. Хебрејскиот, пак, останува еден од највпечатливите примери за модерно јазично оживување – јазик што беше историски обновен како жив општествен и државен јазик.

Овие примери не значат дека секој загрозен јазик може лесно да се спаси. Но значат дека пропаста не е судбина однапред. Таму каде што има волја, политика, образование, технологија и заедница што сака да го пренесе јазикот на своите деца, постои и шанса за опстанок.

Јазикот е повеќе од комуникација – тој е мерка за тоа каков свет сакаме

Прашањето, значи, не е само колку јазици има на светот. Прашањето е каков однос имаме кон различноста. Дали сакаме свет во кој сѐ ќе биде побрзо, поедноставно и поунифицирано, или свет во кој ќе има место и за помалите гласови, за локалните паметења, за зборовите што не носат голема пазарна моќ, но носат длабока човечка смисла?

Јазичната разновидност не е пречка на цивилизацијата. Таа е доказ дека човештвото никогаш не мислело, не чувствувало и не сонувало само на еден начин. И можеби токму тука е најголемата поука: секој јазик што опстојува нѐ потсетува дека човечкиот свет не е една линија, туку мрежа од различни патишта што сепак можат да се разберат меѓу себе.