Претседателот на Србија Александар Вучиќ го распушти Народното собрание и распиша предвремени парламентарни избори за 25. октомври. Со потпишувањето на указот и одлуката за избори, Србија официјално влезе во нова изборна кампања во момент кога политичките поделби во земјата се меѓу најизразените во последните години.
Распуштено е Собранието избрано на 17. декември 2023. година, а одлуката е донесена врз основа на образложениот предлог што Владата на Србија му го достави на претседателот на 7. септември. Роковите за спроведување на изборните дејствија почнуваат да течат со стапувањето во сила на одлуката, односно со нејзиното објавување во „Службениот гласник“ на Србија.
Избори како излез од долгата политичка криза
Формалното образложение на српската Влада е дека новите избори треба да помогнат во намалувањето на политичките тензии и да овозможат граѓаните повторно да се изјаснат за правецот во кој треба да се движи земјата. Владата наведува и дека во изминатиот период биле направени измени на изборното законодавство, делумно како одговор на препораките на меѓународните набљудувачи.
Вучиќ, пак, при соопштувањето на одлуката оцени дека продолжувањето на политичката неизвесност би можело да ја отежне работата на државата, вклучувајќи ги подготовките за ЕКСПО 2027. Тој изборите ги претстави како начин повторно јасно да се утврди политичката волја на граѓаните.
Меѓутоа, изборите на 25. октомври нема да бидат само формално обновување на парламентарниот мандат. Тие доаѓаат по речиси две години силни општествени потреси што започнаа по уривањето на натстрешницата на железничката станица во Нови Сад на 1. ноември 2024. година, трагедија во која загинаа 16 лица. Настанот предизвика студентски протести, а барањата за утврдување одговорност постепено прераснаа во пошироко антивладино движење насочено кон корупцијата, функционирањето на институциите и политичката одговорност.
Студентското движење од улица се сели на избори
Токму тоа движење е новиот фактор што на претстојните избори може значително да ја промени досегашната политичка равенка. Студентите кои беа меѓу главните организатори на протестите соопштија дека подолго време се подготвуваат за изборно учество и дека нивната кандидатска листа е подготвена. Имињата на кандидатите треба да бидат објавени по завршувањето на неопходните правни и технички постапки.
На другата страна, Српската напредна странка веќе го постави Вучиќ во центарот на својата изборна стратегија. Партиското раководство го предложи како носител на листата и кандидат за иден премиер доколку нивниот политички блок обезбеди парламентарно мнозинство. Тоа на гласањето му дава дополнителна тежина: изборот на пратеници истовремено станува и проверка на тоа дали Вучиќ може да го задржи централното место во српската политика од друга државна функција.
Старите прашања за изборните услови повторно се отвораат
Во кампањата неизбежно ќе се врати и прашањето за изборните услови. Предвремените парламентарни избори од декември 2023 година беа оценети од набљудувачката мисија на ОБСЕ/ОДИХР како технички добро спроведени, но со сериозни забелешки за нерамноправните услови, доминантната улога на претседателот, медиумската пристрасност, притисоците врз вработени во јавниот сектор и злоупотребата на јавни ресурси. ОДИХР тогаш формулираше 25 препораки за подобрување на изборниот процес.
Српската Влада тврди дека во меѓувреме изборните услови се значително подобрени и дека дел од препораките се вградени во законските измени. Колку тие промени ќе се почувствуваат во практиката ќе биде едно од прашањата врз кои ќе се оценува и кампањата и самиот изборен ден.
Така, 25. октомври нема да биде обичен предвремен изборен термин. На гласање ќе се најдат неколку паралелни прашања – дали владејачкиот блок може да го обнови политичкиот легитимитет, дали студентското движење може протестната енергија да ја претвори во изборна сила и дали традиционалната опозиција ќе успее да најде простор меѓу овие два пола. Токму затоа исходот ќе се следи и надвор од Србија: не само поради составот на идната влада, туку и поради правецот во кој земјата ќе влезе во последните месеци пред ЕКСПО 2027 и во нова фаза од односите со Европската Унија.
