Понекогаш, за да разбереш зошто нешто денес изгледа така како што изгледа, мораш да се вратиш таму каде што ништо уште не било официјално прогласено, каде титулите не биле запишани во правилници, а авторитетот се градел на табла, фигура по фигура. Така е и со шахот. Пред да постојат светски федерации, пред календарите да бидат преполни со турнири, постоел еден човек чија игра го убедила светот дека токму тој е најдобар.
Првиот неофицијален светски првак
Кога денес ќе се постави прашањето кој се смета за првиот неофицијален светски првак во шахот, одговорот речиси секогаш води кон Адолф Андерсен. Роден во 1818 година во Бреслау, денешен Вроцлав во Полска, Андерсен по професија бил професор по математика и германски јазик, а по вокација човек што шахот го чувствувал како уметност. Целиот свој живот го минал во истиот град, тивко, академски, далеку од гламур, но неговите партии зборувале доволно гласно.
Андерсен со години бил најсилниот шахист во Германија. Одиграл огромен број мечеви и турнири, освојувал први места, ретко губел, а уште поретко играл без идеја. Во времето кога резултатите не се мерат со рејтинг, туку со впечаток, токму тој впечаток го направил Андерсен „светски првак“ во очите на своите современици.
Турнирот што ја смени историјата
Пресвртен момент во историјата на шахот се случил во 1851 година, кога во Лондон бил организиран првиот меѓународен шаховски турнир. Токму таму Андерсен победил и симболично ја зацврстил својата позиција како најдобар играч на светот. За многумина, тоа е моментот кога шахот излегува од салоните и дуелите „еден на еден“ и влегува во ера на организирано, јавно натпреварување.
Овој турнир, познат како London Chess Tournament 1851, бил замислен како голем настан, иако реалноста била поскромна. Од планираните 32 учесници, настапиле само 16. Се играло во нокаут-систем, со четири серии мечеви, а партиите траеле и по осум часа дневно, без задолжителни паузи. Интересно е што турнирот бил финансиран преку претплата, а секој учесник морал да уплати по 5 фунти стерлинзи – сума што тогаш не била воопшто занемарлива.
Партијата што го направи бесмртен
Иако победата во Лондон е историски важна, Андерсен засекогаш останал запаметен по една „слободна“ партија, одиграна надвор од официјалниот турнирски распоред. Станува збор за легендарната партија против Лионел Кизерицки, добиена во 23 потези, која денес е позната како „Бесмртната партија“. Во неа, Андерсен жртвува фигури со леснотија што и денес се проучува и восхитува, како да сака да покаже дека шахот не е само борба за резултат, туку и за убавина.
Ако сакаш да ја видиш анализата и контекстот на оваа партија, добар почеток е фразата „Immortal Game“ која може да се поврзе со реномирани шаховски извори и архиви, како што е страницата на Chessgames или историскиот преглед на Википедија за Андерсен.
Шахот пред турнирите
Пред средината на 19. век, шахистите главно се натпреварувале во мечеви. Идејата за меѓународни турнири не дошла преку ноќ. Еден од првите што размислувал во таа насока бил Лудвиг Ердман Бледов, германски шаховски работник и организатор на дописни мечеви. Тој уште во 1843 година замислил меѓународен турнир во Трир, но идејата никогаш не била реализирана.
Неколку години подоцна, иницијативата ја презел Хауард Стаунтон, еден од најпознатите англиски шахисти и теоретичари на своето време. На 8 февруари 1851 година, тој испратил писмо до водечките шахисти во Европа, повикувајќи ги на турнир во Лондон. Тоа писмо денес се смета за еден од темелните документи на модерниот турнирски шах.
Признание од идниот светски првак
Колку бил ценет Андерсен најдобро зборуваат зборовите на човекот што подоцна ќе стане првиот официјален светски првак во шах, Вилхелм Штајниц. За Андерсен тој рекол дека е најголемиот мајстор на сите времиња, истакнувајќи го блескавиот стил, убавината на комбинациите и длабочината на мислата. Таква пофалба, од таков ум, не се заборава.
Шах како мисла, не само игра
Андерсен не бил само играч. Во шаховската јавност првпат се појавил како композитор на шаховски проблеми. Уште во 1842 година објавил книга со наслов „Задачи за шахисти“, а подоцна бил уредник на „Германски шаховски весник“ и „Нов берлински шаховски весник“. Тоа покажува дека шахот за него бил систем на мислење, јазик преку кој се разговара со светот.
Кога денес зборуваме за историјата на шахот, зборуваме за луѓе како Андерсен, кои играле без титули, но со визија. Луѓе кои не чекале некој да ги прогласи за најдобри, туку го докажувале тоа секојпат кога ќе ја допреле таблата.
