Неколкудневното затишје на Блискиот Исток заврши онака како што почесто завршуваат паузите во овој конфликт – со нови ракети, воздушни удари и итна реакција на енергетските пазари. Иран лансираше балистички проектили кон американски воени позиции во Јордан, САД и Саудиска Арабија возвратија врз проирански вооружени групи во Ирак, а цената на нафтата повторно порасна за околу четири отсто.

Три настани што на прв поглед изгледаат како одделни вести, всушност се делови од истата криза. Воените бази, проиранските милиции, саудиската енергетска инфраструктура и Ормускиот теснец денес се поврзани во една опасна мрежа. Кога ќе се активира еден нејзин дел, последиците брзо стигнуваат до танкерите, берзите и цените што ги плаќаат граѓаните далеку од бојното поле.

Иранскиот напад го прекина краткото затишје

Американската Централна команда соопшти дека Иранската револуционерна гарда лансирала повеќе балистички ракети кон американски сили во регионот. Јорданските сили објавија дека пресретнале 5 проектили насочени кон американски воени локации во земјата.

Иранската страна тврди дека цел на нападот биле воздухопловната база „Мувафак Салти“ и американски командни позиции. Според извештајот на Асошиејтед прес, нема потврда дека проектилите успешно ги погодиле означените цели.

Нападот го прекина периодот во кој Вашингтон и Техеран привремено се воздржуваа од директни воени дејства. Само еден ден претходно, нафтата поевтини поради надежта дека паузата во нападите може да отвори простор за дипломатски договор. Новото ракетирање покажа колку таа надеж била кревка.

Овој развој природно се надоврзува на претходната анализа на Паноптикум за тоа како САД и Иран повторно ја отворија најопасната врата на Блискиот Исток. Директните напади меѓу двете држави повеќе не можат да се читаат како изолирани инциденти. Секој нов удар го зголемува ризикот од вклучување дополнителни вооружени групи, држави и фронтови.

САД и Саудиска Арабија гаѓаа проирански групи во Ирак

По иранскиот напад американските и саудиските сили извршија координирани воздушни удари врз позиции на вооружени групи поддржани од Иран во источен Ирак. Според извештајот на Ројтерс, целите биле поврзани со групи за кои Вашингтон тврди дека дејствувале под насоки на Иранската револуционерна гарда.

Американската војска соопшти дека во претходните 72 часа биле извршени повеќе од 30 обиди за напади со беспилотни летала врз американски позиции и саудиска енергетска инфраструктура. Според американските и саудиските власти, нападите не ги постигнале планираните цели.

Сепак, одговорноста за дел од нападите останува спорна. Неколку ирачки вооружени формации ги отфрлија американските обвинувања, додека други регионални групи презедоа одговорност за одделни операции. Токму затоа информациите за сторителите мора да се пренесуваат со јасно наведување на изворот, а не како целосно независно потврдени факти.

Не станува збор за напад врз Ирак како држава, туку за удари врз воени и логистички позиции на ирачка територија. Таа разлика е важна, иако не ја намалува сериозноста на ситуацијата. Ирак повторно се претвора во простор во кој Вашингтон, Техеран и нивните регионални сојузници ги водат сопствените пресметки.

Ирачката влада свика итен безбедносен состанок и повторно предупреди дека територијата на земјата не смее да се користи за напади врз соседните држави. Проблемот е што централните власти со години немаат целосна контрола врз сите вооружени формации што формално или неформално дејствуваат во земјата.

Нафтата веднаш ја пресмета новата опасност

Новата размена на удари веднаш ги промени очекувањата на светските берзи. Цената на нафтата „брент“ порасна за околу 4% и повторно се искачи на приближно 87,5 долари за барел. Американската ВТИ-нафта се движеше околу 82 долари за барел.

Дневните цени се менуваат во текот на тргувањето, па затоа објавените износи може малку да се разликуваат од еден до друг извор. Насоката, сепак, беше недвосмислена: инвеститорите повторно почнаа да плаќаат повисока цена поради ризикот од нови прекини во производството и транспортот.

Во центарот на стравот повторно е Ормускиот теснец. Според Меѓународната агенција за енергија, во 2025. година низ овој морски премин се транспортирале околу 20 милиони барели сурова нафта и нафтени производи дневно. Тоа претставува приближно една четвртина од светската поморска трговија со нафта.

Саудиска Арабија и Обединетите Арапски Емирати имаат алтернативни цевководи, но нивниот капацитет не може целосно да ја замени нормалната пловидба низ теснецот. Иран, Ирак, Кувајт, Катар и Бахреин во голема мера зависат од оваа маршрута за извозот на енергенти.

Паноптикум веќе го анализираше Ормускиот теснец како нерв на светската енергетска криза. Пазарите не мора да чекаат негово целосно затворање за да реагираат. Доволни се нападнат танкер, намален поморски сообраќај или закана кон нафтена постројка за да пораснат трошоците за транспорт, осигурување и снабдување.

Војната е далечна, сметката не е

За Македонија воените настани во Иран, Ирак, Јордан или Саудиска Арабија може да изгледаат географски далечни. Нивните економски последици, сепак, пристигнуваат многу побрзо.

Подолг раст на цената на суровата нафта постепено се пренесува врз горивата, транспортот, земјоделството, производството и дистрибуцијата на стоки. Не секој дневен берзански скок веднаш се појавува на бензинските пумпи, бидејќи домашната цена зависи и од курсот на доларот, акцизите, даноците и методологијата на Регулаторната комисија за енергетика. Кога нестабилноста трае, нејзината цена сепак почнува да се вградува во речиси секоја услуга и производ.

Токму оваа врска беше отворена и во текстот за тоа како Ормускиот Теснец стигнува до македонскиот резервоар. Војната не се плаќа само со воени буџети. Таа се плаќа и преку поскап превоз, повисоки трошоци за компаниите и помал простор во семејните буџети.

Дипломатијата повторно заостанува зад ракетите

Ескалацијата доаѓа во момент кога посредници од Оман се обидуваат да создадат услови за повторно отворање на пловидбата низ Ормускиот теснец и за продолжување на американско-иранските разговори. Техеран, според објавените информации, не го прифатил предложениот модел на заедничко управување и побарал поголема контрола врз клучните поморски маршрути.

Дипломатските канали не се целосно затворени, но нивната тежина се намалува со секој нов напад. Во регионот веќе се создава опасен ритам: неколку дена без ракети се прогласуваат за напредок, а следната размена на оган се објаснува како неизбежен одговор.

Нафтениот пазар ја испрати најјасната порака. Берзите повеќе не реагираат на ветувања за затишје, туку бараат докази дека пловните патишта, нафтените постројки и регионалните воени позиции навистина се безбедни. Додека такви гаранции нема, секоја ракета над Јордан, секој дрон кон Саудиска Арабија и секој воздушен удар во Ирак ќе има цена што ќе се плаќа многу подалеку од Блискиот Исток.