Македонската академија на науките и уметностите на 6 ноември 2026 година, во 11 часот, ќе го одржи пристапното предавање на својот дописен член Гордана Лажетиќ. Темата на предавањето е „Утврдувањето на вистината во кривичната постапка – тензија помеѓу ефикасноста и правичноста“.
Насловот отвора едно од основните прашања на современото казнено процесно право: колку брза и ефикасна може да биде кривичната постапка, а притоа да не ги загрози гаранциите што ја прават постапката правична. Зад формулацијата за „утврдување на вистината“ стои суштински правен проблем – како институциите да дојдат до правилно утврдена фактичка состојба, без ефикасноста да стане изговор за скратување на процесните права.
Меѓу брзината на постапката и нејзината правичност
Гордана Лажетиќ е редовен професор на Правниот факултет „Јустинијан Први“ во Скопје, на Катедрата по казнено процесно право, а нејзиниот научен и стручен интерес подолго време ги опфаќа кривичната постапка, казненото процесно право и реформите на системот на кривична правда.
Прашањето за ефикасноста не е само техничко прашање за времетраењето на судската постапка. Побрзото постапување може да биде во интерес и на обвинетиот, и на жртвата, и на јавниот интерес. Истовремено, секое поедноставување или забрзување мора да остане во границите на правото на одбрана, еднаквоста на странките, законитото прибирање и оценување на доказите и непристрасното одлучување.
Токму односот меѓу забрзувањето на постапката и нејзината правичност е присутен и во претходните истражувања на Лажетиќ. Во труд објавен во рамките на материјалите на ОБСЕ за реформите на кривичната постапка, ефикасноста и правичното судење се разгледуваат како цели што мора да се остваруваат паралелно, а не една на сметка на другата.
Вистината како цел, постапката како гаранција
Прашањето што го отвора пристапното предавање има поширока тежина и надвор од тесната правна теорија. Судската одлука не зависи само од тоа што навистина се случило, туку и од тоа што може законито да се докаже, како доказите биле прибрани, дали странките имале можност да се изјаснат и дали постапката ги почитувала гаранциите на правичното судење.
Оттука произлегува и тензијата содржана во самиот наслов на предавањето. Систем што е многу бавен може да ја поткопа правдата, но систем што ја бара брзината по секоја цена може да ја загрози правичноста. Таа рамнотежа е една од темите што постојано се враќаат во расправите за судството и за довербата во институциите. На Panoptikum веќе ја отвори и пошироката дилема за односот меѓу правдата, правичноста и човечката мера на законот, како и прашањето за границата меѓу барањето правда и независноста на судот.
Лажетиќ во текот на 2026 година учествуваше и во стручни расправи на МАНУ посветени на правни реформи, меѓу кои и јавната расправа за пробацискиот систем и алтернативните мерки, што ја поставува темата на пристапното предавање во поширок контекст на современите предизвици на казнената политика и кривичната правда.
Пристапното предавање ќе се одржи во петок, 6 ноември 2026 година, со почеток во 11 часот во Македонската академија на науките и уметностите. Темата најавува разговор за едно прашање што нема едноставна формула: како кривичната постапка да биде доволно ефикасна за правдата да не доцни, а доволно правична за вистината да не се бара со средства што ја поткопуваат самата правда.
