Во држава во која довербата во правосудството одамна е истенчена, секоја укината пресуда звучи како нов доказ дека правдата не функционира. Особено кога предметот е поврзан со човечки жртви, со семејства што со години чекаат одговорност и со постапка што предолго се движела низ судските ходници.
Но токму во такви мигови, кога јавната болка е најсилна, мора да се зачува разликата меѓу правдата и одмаздата, меѓу законската постапка и политички посакуваниот исход. Зашто судството не ја докажува својата независност само кога ќе осуди. Тоа мора да биде независно и кога ќе утврди дека некоја пресуда е незаконита, недоволно образложена или донесена со повреда на постапката.
Укинувањето на пресудата не е ослободување од вината
Одлуката на Врховниот суд да ја укине пресудата во предметот „Ласкарци“ предизвика жестоки политички и јавни реакции. Несреќата од 13. февруари 2019. година, во која загинаа 16 патници, а повеќе од 30 беа повредени, останува една од најтешките сообраќајни трагедии во поновата македонска историја. Токму затоа е разбирлив гневот на семејствата и на јавноста. Тие не гледаат само правен предмет, туку изгубени животи, трајни последици и долгогодишно чекање. За нив враќањето на постапката наназад значи нова неизвесност и повторно отворање на раната.
Сепак, укинувањето на една пресуда не значи дека трагедијата се негира, дека обвинетите автоматски се прогласени за невини или дека не треба да постои одговорност. Тоа значи дека повисокиот суд утврдил правен проблем во одлуката на пониската судска инстанца и дека предметот треба повторно да биде разгледан.
Републичкиот јавен обвинител Ненад Савески нагласи дека Врховниот суд не ги оценувал обвиненијата, туку законитоста на одлуките донесени од првостепениот и второстепениот суд. Оваа разлика е суштинска: судот не смее да ја приспособува постапката на очекувањата на јавноста, туку мора да ја применува правната норма дури и кога резултатот е непопуларен.
Кога премиерот станува обвинител и судија
Премиерот Христијан Мицкоски ја оцени одлуката како големо разочарување и ги обвини дел од судиите дека останале „верни слуги“ на оние што ги поставиле. Тој употреби и формулации според кои извршната власт „брка и затвора“, додека судовите ги пуштаат обвинетите или осудените.
Таквата реторика политички може да биде ефектна, но уставно е длабоко проблематична. Владата не затвора луѓе. Полицијата прибира докази и постапува по наредби, обвинителството гони, а судот одлучува за вината, притворот и казната. Ако премиерот зборува како извршната власт да ја изрекува казната, тогаш се брише границата меѓу трите власти – токму онаа граница врз која почива правната држава.
Политичарот има право да критикува судска одлука. Меѓутоа, постои разлика меѓу аргументирана критика и јавно обвинување дека именувани или лесно препознатливи судии постапувале по наредба на некаков „газда“.
Ако за таквото тврдење постојат докази, тие треба да бидат доставени до надлежните институции. Ако не постојат, тогаш зборовите стануваат притисок врз судството и однапред испратена порака какви одлуки политичката власт очекува.
Судот не ја докажува својата независност со тоа што ќе ѝ угоди на власта или на јавноста, туку со законита и образложена одлука што ќе ја издржи проверката на повисоките инстанции.
Независноста не значи неодговорност
Одбраната на судската независност не смее да биде алиби за лошо работење. Судиите не се недопирливи, а судските одлуки не се ослободени од критика. Кога пресуда во тежок и чувствителен предмет ќе биде укината, јавноста има право да знае зошто: дали биле погрешно применети законските одредби, дали доказите не биле доволно образложени, дали биле повредени правата на обвинетите или постоел друг суштински пропуст.
Професионалната одговорност мора да биде конкретна. Ако некој судија постапувал несовесно, треба да се утврди кој, во која постапка и со какво дејствие. Колективното прогласување на судството за партиски остаток не ја зајакнува одговорноста – го претвора правосудството во уште едно бојно поле меѓу власта и опозицијата. Слична опасност постои и во спротивната насока. Опозицијата не може секоја одлука донесена во време на актуелната власт автоматски да ја претставува како доказ дека судството е целосно контролирано од Владата.
Кога секоја партија го смета судот за независен само додека носи одлуки што ѝ одговараат, тогаш судството престанува да биде институција и станува реторичко оружје.
Притворот не е казна
Случајот со пожарот во дискотеката „Пулс“ во Кочани ја отвори другата болна страна на правосудната постапка – законските рокови за притвор. Во јавноста се појави стравување дека сопственикот на објектот, Дејан Јованов, би можел да излезе од притвор поради исцрпување на максималниот законски рок. Овој страв е човечки разбирлив. Но притворот не е казна, ниту доказ за вина. Тој е привремена мерка за обезбедување присуство на обвинетиот, спречување бегство, влијание врз сведоци или повторување на делото. Неговото траење мора да биде ограничено зашто во спротивно државата би можела некого да држи затворен неограничено долго без правосилна пресуда.
Савески посочи дека максималните рокови се определени со закон и мора да се почитуваат, но обвинителството располага и со други мерки за обезбедување присуство. Токму тука се гледа вистинската институционална одговорност: не во кршењето на роковите поради јавниот гнев, туку во навременото водење на постапката, доброто обвинение и разумната примена на законските мерки.
Ако рокот за притвор истече затоа што предметот не бил навреме и ефикасно воден, проблемот не е во постоењето на законското ограничување. Проблемот е во институционалната бавност. Законот не треба да се суспендира за да ја прикрие неефикасноста на оние што биле должни да постапуваат.
Близината до власта и изгледот на независноста
Дополнителни сомнежи во јавноста предизвика присуството на државниот јавен обвинител во првиот ред, непосредно до премиерот, на прославата на Денот на независноста. Савески објасни дека седел на место определено од владиниот протокол и дека не го сметал за почесно или привилегирано.
Можно е објаснувањето да е целосно точно. Но независноста на една институција не се мери само со формалната законитост. Важен е и впечатокот што го остава нејзиниот прв човек. Во општество со ниска доверба во правосудството, носителите на највисоките обвинителски и судски функции мора да внимаваат не само да бидат независни, туку и јавно да изгледаат независно. Протоколот не може да биде поважен од институционалната дистанца. Симболите не се доказ за политичка контрола, но можат да ја хранат недовербата што институциите потоа тешко ја отстрануваат.
Правдата не смее ниту да истече ниту да биде избрзана
Случаите „Ласкарци“, „Пулс“ и предметот против Стевчо Јакимовски не се исти и не смеат да се мешаат во една политичка приказна. Во секој од нив постојат различни обвиненија, правни околности и процесни одлуки. Нивното спојување во паролата „ние ги затвораме, тие ги ослободуваат“ ја поедноставува правдата до степен на нејзино поништување.
Правдата не е бројот на луѓе испратени во затвор. Таа е способноста на државата точно да ја утврди индивидуалната вина, да обезбеди правично судење и да донесе законита, образложена и навремена пресуда што ќе може да ја издржи контролата на сите судски инстанции.
За семејствата на жртвите најсурова е правдата што постојано се одложува. За обвинетиот најопасна е правдата што однапред го прогласува за виновен. За општеството, пак, најштетна е правдата што политичарите ја присвојуваат и ја употребуваат како доказ за сопствената морална надмоќ.
Правната држава не се гради со барање судиите да пресудуваат според волјата на власта, ниту со нивно ослободување од професионална одговорност. Таа се гради со јасни правила, јавни образложенија, разумни рокови и институции што одговараат за своите постапки.
Правдата мора да победи. Но за навистина да биде правда, таа мора да победи според законот – а не според политичката наредба, медиумската пресуда или моменталниот гнев на мнозинството.
