На 7 октомври 1913 година во фабриката на Ford во Хајленд Парк, Мичиген, се случил еден од оние индустриски пресврти чие значење многу подоцна станува појасно. Шасијата на Model T почнала да минува покрај работниците на подвижна производна линија, наместо автомобилот да стои во место додека работниците и деловите се движат околу него. Тоа не било раѓање на идејата за сериско производство, туку момент во постепеното создавање систем што ќе го смени ритамот на фабриката.
Ford веќе експериментирал со подвижно производство во текот на 1913 година. Прво биле реорганизирани поединечни процеси – склопувањето на магнетото, моторот и менувачот – а потоа принципот бил применет и врз автомобилската шасија. Според хронологијата на HISTORY, токму 7 октомври се поврзува со преминувањето на шасијата на Model T на подвижната линија. Самиот историски преглед на Ford го сместува успешното воведување на системот пошироко во 1913 година.
Од автомобил што се составува во место до автомобил што доаѓа кај работникот
Разликата изгледала едноставно. Наместо тим работници да поминува низ повеќе различни операции околу еден автомобил, производството било поделено на мали, прецизно определени задачи. Производот се движел, а работникот останувал на својата позиција и ја повторувал истата операција.
Токму во тоа се наоѓала силата на новиот систем. Ford не ја измислил идејата за работа во последователни фази. Производители од други индустрии веќе користеле транспортери, поделба на трудот и континуирано движење на материјалите. Истражувањата на The Henry Ford покажуваат дека инженерите на компанијата преземале и приспособувале идеи од различни производствени гранки. Новината била во нивното спојување во систем погоден за масовно автомобилско производство.
Тоа е и пресвртната точка во приказната за автомобилот. Автомобилот веќе не бил само технички изум. За да стигне до широк круг луѓе, требало да се измени и самата логика според која се произведува.
Дванаесет часа постепено станале час и половина
Ефектот не дошол преку ноќ. Монтажната линија била постојано менувана, забрзувана и усогласувана. Според документацијата на The Henry Ford, до почетокот на 1914 година одделните производни линии биле поврзани во систем во кој Model T можел да се состави за околу 93 минути, во споредба со приближно 12 и пол работни часа со претходниот начин на производство.
Тоа намалување не значело само повеќе автомобили во еден работен ден. Поголемото производство ги намалувало трошоците по автомобил, а Model T постепено станувал достапен за многу поширок слој купувачи. Од 1908 до 1927 година биле произведени повеќе од 15 милиони примероци од моделот, а неговата цена низ годините значително се намалувала.
Со други зборови, Ford не го направил автомобилот масовен производ само со добар автомобил. Го направил тоа преку организација на времето, просторот, машините и човечкиот труд.
Ефикасноста имала и човечка цена
Истата промена што ја зголемила продуктивноста ја изменила и природата на фабричката работа. Ако порано квалификуван работник учествувал во повеќе фази од составувањето, на монтажната линија задачите станувале потесни и повторливи. Брзината на производството веќе не зависела само од темпото на поединецот – линијата почнувала да го определува ритамот.
Тоа било ефикасно за фабриката, но често исцрпувачко за човекот. Новиот модел на производство отворил прашања што индустриското општество ќе ги носи низ целиот XX век: колку далеку може да оди стандардизацијата, што се случува кога работникот станува дел од ритамот на машината и каде е границата меѓу продуктивноста и човечките услови за работа.
Следната година Ford го вовел прочуениот дневен надомест од пет долари, потег што истовремено бил економска, кадровска и производствена мерка. Фабриката што барала огромен број работници морала и да најде начин да ги привлече и задржи. Тој дел од приказната е важен затоа што покажува дека производната револуција не можела да се сведе само на транспортер, мотори и шасии.
Model T како симбол на една нова индустриска логика
Хенри Форд, роден на 30 јули 1863 година, не го измислил автомобилот и не ја измислил самата производна линија. Неговото историско значење е во нешто поинакво: Ford Motor Company успеала систематски да ги поврзе стандардизираните делови, специјализираниот труд и движењето на производот во масовен производствен модел.
Она што се случувало во Хајленд Парк во 1913 година подоцна станало далеку поголемо од автомобилската индустрија. Принципот се проширил низ фабрики за најразлични производи и станал едно од обележјата на индустриското производство во XX век.
Затоа 7 октомври не е значаен само како датум од историјата на Ford. Тој потсетува на моментот кога брзината на производството станала еден од главните критериуми според кои ќе се организира модерната фабрика – со огромни придобивки за масовната достапност на производите, но и со последици за начинот на кој човекот работи покрај машината.
