Во еден византиски гроб недалеку од Ерусалим археолозите нашле нешто што на прв поглед изгледало како позната приказна од раното христијанство: човечки остатоци обвиткани со метални синџири. Во доцната антика таквата доброволна телесна строгост била еден од најекстремните облици на христијански аскетизам. Луѓе се откажувале од удобност, храна и нормален секојдневен живот, а некои го ограничувале сопственото тело со железо како дел од потрагата по духовно совршенство.
Затоа, кога погребувањето било откриено во византискиот комплекс Khirbat el-Masani, северозападно од Стариот град на Ерусалим, првичната претпоставка била речиси автоматска – во гробот веројатно лежел маж, еден од строгите монаси по кои источниот христијански свет бил познат во V и VI век.
Само што од телото останало премалку за класичната антропологија лесно да го потврди тоа. Коските биле силно распаднати. Научниците на крајот имале само неколку доволно зачувани анатомски елементи, меѓу нив три вратни пршлени и еден заб. И токму тој заб ја променил приказната.
Во студија објавена во 2025 година во Journal of Archaeological Science: Reports, тим од Weizmann Institute of Science и Israel Antiquities Authority анализирал протеини зачувани во забната глеѓ. Резултатот покажал присуство на варијантата на амелогенин поврзана со X-хромозомот, но не и специфичните пептиди поврзани со Y-хромозомот. Научниците затоа заклучиле дека човекот погребан со синџирите бил многу веројатно жена.
Манастир на патот кон Ерусалим
Khirbat el-Masani се наоѓа во близина на денешната населба Ramat Shlomo, приближно три до четири километри северозападно од Стариот град на Ерусалим. Локалитетот бил познат на археолозите и порано, но новите спасувачки ископувања на Israel Antiquities Authority во 2016 и 2017 година откриле поголем дел од византискиот комплекс, вклучувајќи црква, монашки или гостопримнички објекти и погребувања.
Официјалниот археолошки извештај на Israel Antiquities Authority го сместува комплексот покрај стара комуникација што ги поврзувала областите западно од Ерусалим со градот. Тоа е важен контекст. Во византискиот период Ерусалим бил едно од најголемите христијански аџилак-центри, а манастирите околу градот не биле само места за монасите. Тие често им давале храна, засолниште и духовна поддршка на аџиите што пристигнувале кон светите места.
Комплексот се користел во византискиот период, приближно меѓу IV и VII век, додека конкретните погребувања што се предмет на новата анализа датираат главно во V век врз основа на археолошкиот контекст, предметите и стратиграфијата. Во две крипти биле пронајдени остатоци од повеќе лица – мажи, жени и деца. Но еден мал камен гроб, означен како T3, бил поинаков.
Во него се наоѓал единечен погреб. Околу човечките остатоци биле поставени тешки метални синџири, а истражувачите забележале и тенки метални плочки и мал крст во пределот на телото. Претходните археолошки публикации го опишувале погребаниот како „аскетски монах во синџири“. Сè додека забот не бил анализиран.
Што значело да се носат синџири во име на верата?
За современиот човек идејата намерно да го оптовари сопственото тело со железо може да звучи како казна. За дел од христијанските аскети во доцната антика тоа било средство за духовна дисциплина. Телото се гледало како простор во кој треба да се совладаат желбите, удобноста и зависноста од материјалниот свет.
Аскетизмот имал многу облици. Некои верници живееле сами во пустината, други постеле крајно строго или спиеле минимално. Најпознатите столпници, како Симеон Столпник, живееле на врвот на столб со години. Други носеле железни алки, појаси или синџири кои го ограничувале движењето и постојано го потсетувале телото на доброволното одрекување.
Таквата практика особено се документира во сириско-палестинскиот простор во V век, токму во времето во кое е датиран погребот кај Ерусалим. Но археолошкиот материјал создавал една искривена слика: погребувањата со синџири најчесто биле толкувани како машки, бидејќи најпознатите примери од текстовите и археологијата биле поврзувани со монаси.
Токму тука новиот заб станува интересен. Не затоа што историчарите никогаш не слушнале за жени аскети, туку затоа што биолошкиот доказ не се вклопил во претпоставката што произлегувала од самиот начин на погребување.
Од целото тело останал еден премолар што можел да даде одговор
Состојбата на скелетот била исклучително лоша. Истражувачите опишуваат коски што се ронеле при допир, а деловите од телото кои вообичаено најдобро помагаат во определувањето на биолошкиот пол, особено карлицата, не биле зачувани во употреблива состојба.
Трите зачувани вратни пршлени биле C2, C3 и C4. Според нивниот развој можело да се утврди дека лицето било возрасно, но мерењата не биле доволни за сигурно определување на полот. Зачуваниот заб бил лев горен втор премолар. На него имало абење, изложен дентин и кариозна лезија кај преминот меѓу глеѓта и коренот.
Комбинирајќи ги показателите, истражувачите процениле дека лицето веројатно било на возраст од околу 30 години, додека состојбата на пршлените не укажувала на возраст поголема од приближно 60 години. Но ниту забната форма ниту пршлените не можеле сигурно да кажат дали станувало збор за маж или жена.
Затоа научниците се свртеле кон нешто што многу подобро ја преживува археолошката старост од поголемиот дел од коскеното ткиво – забната глеѓ.
Во забот останале протеини од пред околу 1.500 години
Забната глеѓ е најтврдото ткиво во човечкото тело и може да зачува молекуларни траги дури и кога остатокот од скелетот е сериозно деградиран. Еден од протеините поврзани со нејзиното создавање е амелогенин.
Кај луѓето постојат две релевантни генски варијанти – AMELX на X-хромозомот и AMELY на Y-хромозомот. Од нив се создаваат малку различни протеински фрагменти, односно пептиди. Масената спектрометрија може да открие дел од тие молекуларни потписи во старата глеѓ.
Кај биолошки машко лице обично може да се најдат пептиди специфични за Y-варијантата. Кај биолошки женско лице тие не би требало да постојат. Во анализираниот заб од Khirbat el-Masani истражувачите детектирале AMELX, но не нашле специфичен сигнал за AMELY. Резултатот бил дополнително проверен со квантитативна протеомска анализа.
Weizmann Institute во описот на студијата ја користи прецизната формулација: остатоците може да се класифицираат како „многу веројатно женски“. Тоа е поважно од медиумската формулација „докажано е дека била жена“, бидејќи отсуство на еден древен протеински сигнал секогаш мора да се толкува во рамките на зачуваноста на примерокот.
Значи ли ова дека првпат откривме дека и жените биле екстремни аскети? Не баш
Токму тука виралната верзија на приказната бара најголема корекција. Ако кажеме дека еден заб „докажал дека жените исто така практикувале екстремен аскетизам“, би ја поедноставиле историјата премногу.
Женскиот аскетизам е добро познат во раното христијанство. Имало жени пустинички, монахињи, основачки на женски монашки заедници и жени кои практикувале крајно телесно одрекување. Научната литература одамна ја истражува оваа традиција.
Уште поинтересно, постојат и антички текстови што директно опишуваат жени со синџири. Теодорит Кирски во V век пишувал за сириските аскетки Марана и Кира. Според неговото сведоштво, двете се повлекле во затворен простор отворен кон небото и носеле железни алки, појаси и синџири околу телото како дел од својата духовна дисциплина.
National Geographic во анализата на новото откритие токму нив ги посочува како историски доказ дека жените не биле отсутни од најстрогите форми на христијански аскетизам. Познати се и други примери на жени пустинички, па дури и заедници поврзани со женски столпници.
Она што недостигало било нешто друго – јасна археолошка врска меѓу женско тело и погребување со метални синџири од ваков тип. Текстот може да раскажува приказна. Забот, синџирите и гробот се материјален доказ.
Зошто тогаш археолозите претпоставиле дека е маж?
Ова е можеби најинтересното прашање во целото истражување. Не затоа што археолозите биле невнимателни, туку затоа што секое толкување започнува од претходното знаење. Кога ќе најдете византиски гроб со човек обвиткан во синџири, а археолошките паралели за таква практика најчесто се поврзуваат со машки монаси, логично е првата хипотеза да биде дека гледате уште еден таков пример.
Но хипотезата не е исто што и биолошки доказ.
Новата анализа покажува колку модерните методи можат да ги преиспитаат старите археолошки категории. Ако полот на лицето не може да се утврди од коските, културните предмети не смеат автоматски да го заменат телото како доказ. Синџирот не е „машки“. Одреден вид гроб не е биолошки пол.
Токму во тоа е пошироката вредност на студијата. Можно е во музејските и археолошките збирки да постојат и други остатоци што биле класифицирани како машки главно поради видот на религиозната практика или предметите со кои биле погребани.
Методот со забите отвора нов прозорец кон луѓето од минатото
Палеопротеомиката – проучувањето на древни протеини – станува особено важна таму каде што ДНК или класичната анализа на коските не можат да дадат доволно добар резултат. Забната глеѓ е особено привлечна затоа што е исклучително отпорна.
Тимот на Паула Котли работи и на развој и проверка на вакви методи кај археолошки животински остатоци. Во посебна студија објавена во Scientific Reports во 2024 година, Котли и соработниците покажале како пептидите од амелогенин можат да се користат за определување на полот кај современи и неолитски говеда. Тоа истражување е важно за археологијата затоа што односот меѓу машки и женски животни може да открие како древните заедници управувале со стадата и процесот на припитомување.
Но важно е и тука да не ја превртиме хронологијата. Не е сосема прецизно да се каже дека методот „прво бил измислен за говеда, а потоа префрлен на човекот“. Истражувањето на човечкиот аскетски погреб постоело како истражувачки проект уште пред финалната публикација од 2025 година. Подобро е да се каже дека истиот истражувачки тим паралелно развивал и применувал протеомски методи за определување пол кај различни археолошки материјали.
Жената во синџири веројатно не била обична монахиња
Не знаеме како се викала. Не знаеме каде е родена, колку години поминала во манастирот, дали била локална жителка или аџика и дали синџирите ги носела со години или само во одреден период од животот. Не можеме ни да реконструираме точно како изгледала нејзината духовна практика.
Но самото погребување сугерира дека за луѓето што ја закопале нејзиниот аскетизам бил важен дел од нејзиниот идентитет. Синџирите не биле едноставно отстранети по смртта. Останале со телото во гробот.
Во тогашниот свет таквите аскети понекогаш станувале личности со голем духовен авторитет. Луѓето патувале за да ги видат, да побараат молитва, совет или благослов. Симеон Столпник станал славен далеку над Сирија. Марана и Кира, иако живееле изолирано, привлекувале посетители и стекнале углед на свети жени.
Затоа жената од Khirbat el-Masani можеби не треба да ја замислуваме како маргинален член на заедницата. Можно е токму нејзината крајна строгост да ѝ давала посебен духовен статус. Но археологијата засега не може да оди подалеку од таа можност.
Еден заб не ја „препишува историјата на христијанството“ – но ја прави попрецизна
Насловот дека „еден заб ја сменил историјата на христијанството“ е привлечен, но историски е преголема формулација. Христијанските жени аскети не биле непознати пред ова откритие, ниту студијата го менува фундаменталното разбирање на раната Црква.
Она што го менува е една многу поконкретна претпоставка. Екстремниот аскетизам со железни синџири не треба автоматски да се чита како машка практика само затоа што највидливите археолошки и историски примери долго биле машки.
Тука е вистинската сила на откритието. Историскиот текст ни кажува дека жени како Марана и Кира постоеле. Археологијата сега ни покажува човечко тело кое најверојатно било женско и кое навистина било положено во гроб со синџири.
И сето тоа го дознавме не од зачуван череп, карлица или натпис со име. Го дознавме од еден истрошен премолар кој повеќе од петнаесет века чувал неколку молекули протеин во својата глеѓ.
Понекогаш историјата не се менува со нов ракопис од илјада страници. Понекогаш само станува малку поточна – благодарение на еден заб.
