Човекот не се раѓа во нем свет. Уште пред да научи да зборува, тој влегува во простор исполнет со имиња, значења, забрани, ветувања, приказни и сеќавања. Небото веќе е „небо“, мајката има име, домот има значење, а минатото постои како нешто што може да биде раскажано. Оттука започнува едно од најдлабоките прашања на философијата: дали јазикот е само средство со кое го опишуваме она што постои или преку него светот воопшто ни се открива како свет?
На прв поглед одговорот изгледа едноставен. Каменот постои и без да го именуваме. Дрвото расте без човечки збор. Ѕвездите светеле милијарди години пред некој да ги нарече ѕвезди. Ако постоењето го разбереме само како физичко присуство, јазикот навистина доаѓа подоцна. Тој би бил ознака залепена врз веќе готовата стварност.
Но човечкото постоење не се сведува на физичкото присуство. Ние не живееме меѓу безимени предмети, туку во свет на значења. Една куќа може да биде недвижност, наследство, засолниште, татков дом или место од кое некој сака да побегне. Истата физичка градба постои во сите овие случаи, но не постои на ист начин за човекот. Разликата не ја создава материјата, туку смислата. А јазикот е едно од основните места каде што таа смисла се создава, се чува и се пренесува.
Од предметот до светот
Онтологијата традиционално го поставува прашањето за битието – што значи нешто да постои? Ако прашањето го свртиме кон јазикот, се појавува уште понеобична можност: можеби човекот не го среќава битието непосредно, туку секогаш низ некаков хоризонт на значење.
Да се именува нешто не значи едноставно да му се залепи етикета. Името го издвојува предметот од безобличната околина. Она што било само дел од непрекинатиот тек на сетилното искуство станува нешто определено: дрво, река, граница, дом, туѓинец, пријател. Со именувањето се создава разлика, а со разликата започнува светот како подредена целина во која можеме да се ориентираме.
Токму тука лежи онтолошката моќ на јазикот. Тој не ја произведува материјата, но ја организира човечката стварност. Ни овозможува нештата да не бидат само присутни, туку да бидат разбрани како нешто. Каменот станува алатка, споменик или граница. Морето станува пат, опасност, татковина, далечина. Смртта од биолошки крај се претвора во загуба, трагедија, судбина, премин или прашање за смислата.
Човекот, според тоа, не живее само во природата. Тој живее во именувана природа.
Кога зборот не ја опишува стварноста, туку ја создава
Постојат и нешта што без јазикот воопшто не би можеле да постојат во обликот во кој ги познаваме. Парите, законите, државите, договорите, титулите, ветувањата и институциите зависат од заеднички признати значења. Хартијата сама по себе не е банкнота. Потписот не е договор поради мастилото. Реченицата „ветувам“ не известува само за некоја внатрешна состојба – под определени услови таа создава обврска.
Со зборови прогласуваме брак, донесуваме пресуда, даваме оставка, именуваме дете, основаме институција, објавуваме војна и склучуваме мир. Во таквите случаи јазикот не стои покрај настанот. Зборот самиот станува дел од настанот.
Тоа покажува дека човековиот свет е составен не само од материјални предмети, туку и од симболички реалности. Тие можат да имаат огромни последици. Граница на карта е линија, но за човечките заедници може да значи држава, припадност, право, конфликт или прогонство. Еден збор може да биде правен статус. Едно име може да носи векови историја.
Затоа прашањето за јазикот никогаш не е само граматичко. Тоа е прашање за тоа каква стварност создаваме кога ги именуваме луѓето, настаните и самите себе.
Хајдегер и „куќата на битието“
Во современата философија Мартин Хајдегер го радикализира овој однос меѓу јазикот и постоењето. Неговата позната мисла дека јазикот е „куќа на битието“ не треба да се разбере како поетска декорација. Нејзината тежина е многу поголема: човекот не стои надвор од светот како неутрален набљудувач кој потоа измислува зборови за она што го видел. Тој веќе се наоѓа во свет што му се открива преку историски наследени значења.
Не ги создаваме сами зборовите со кои првпат мислиме. Ги наследуваме. А со нив наследуваме категории, разлики и начини на гледање. Пред поединецот да почне да го толкува светот, јазикот веќе му понудил одредени можности за толкување.
Тоа не значи дека сме затвореници на речникот. Јазикот може да се менува, да се проширува и да се преиспитува. Поетот создава неочекувана врска меѓу зборовите. Философот прави разлика што претходно била незабележана. Научникот воведува поим за појава која дотогаш немала јасно место во мислата. Политичката борба често е и борба за тоа како ќе биде именувана стварноста.
Токму затоа јазикот не е затвор, туку простор во кој светот може повторно да биде откриван.
Можеме ли да мислиме надвор од јазикот?
Ова прашање ја открива границата на тезата дека јазикот е суштина на постоењето. Очигледно е дека постојат чувства, телесни реакции, слики и претпојмовни искуства кои не се сведуваат лесно на реченици. Болката може да се почувствува пред да биде именувана. Детето го препознава лицето на мајката пред да го знае зборот „мајка“. Животните се ориентираат во околината без човечки јазик.
Затоа би било претерано да се каже дека без јазик нема никакво искуство или никакво постоење. Попрецизно е нешто друго: без јазик нема човечки свет во полната смисла на зборот – свет кој може да биде запомнет, толкуван, оспоруван и пренесен на други.
Лудвиг Витгенштајн ја врзува границата на сопствениот свет со границите на јазикот. Смислата на таа мисла не е дека надвор од зборовите нема ништо, туку дека она што можеме јасно да го артикулираме добива посебен вид присуство во нашето сознание. Често чувствуваме нешто долго пред да умееме да кажеме што е. Но моментот кога го наоѓаме точниот збор знае да биде момент на препознавање: она што било нејасна тежина одеднаш добива облик.
Името не ја создава болката, но може да ни овозможи да ја разбереме. Не ја создава неправдата, но може да ја направи видлива. Не ја создава љубовта, но без јазикот голем дел од нејзината човечка историја би останал неискажлив.
Јазикот како заедничка меморија
Уште подлабоката врска меѓу јазикот и битието се гледа во времето. Човекот не постои само во сегашноста. Тој живее меѓу она што било и она што сè уште не се случило. Се сеќава, ветува, планира, жали, очекува. Без јазикот, голем дел од оваа временска структура би бил невозможен.
Мртвите продолжуваат да присуствуваат преку имињата и приказните. Настани што одамна исчезнале физички остануваат дел од сегашноста затоа што можат повторно да бидат раскажани. Народите ја чуваат историјата во јазикот. Семејствата ги пренесуваат своите мали митологии во реченици што се повторуваат со генерации. И самиот човек го одржува чувството дека е истото суштество низ годините така што сопствениот живот го претвора во некаква приказна.
„Јас“ не е само тело што трае низ времето. Тоа е и раскажување за тоа тело: од каде доаѓам, што ми се случило, што сум изгубил, што сум избрал, што сакам да станам.
Тука јазикот веќе не е само куќа на светот. Тој станува куќа на личниот идентитет.
Кој го именува светот, добива моќ над него
Но она што создава смисла може и да ја искривува. Ако светот го разбираме преку јазични категории, тогаш изборот на зборови никогаш не е сосема невин. Ист човек може да биде наречен „борец“, „бунтовник“, „терорист“ или „ослободител“, а секое име веќе подготвува различен морален хоризонт. Економска одлука може да биде „реформа“ или „кратење“. Војна може да биде сокриена зад административен речник. Човек може да биде претворен во статистичка единица.
Таквата моќ на именувањето не значи дека вистината е произволна и дека секој збор создава сопствена стварност. Напротив. Токму затоа што зборовите влијаат врз начинот на кој ја гледаме стварноста, мораме да ги споредуваме со она што навистина се случува.
Јазикот може да открива, но и да прикрива. Може да ослободува мисла, но и да ја зароби во готови формули. Може да му даде име на нешто што долго било премолчувано, но може и со ново име да го направи старото зло поприфатливо.
Онтологијата на јазикот затоа неизбежно станува и етика на јазикот. Ако со зборовите го обликуваме светот што го делиме со другите, одговорноста за зборот не е само прашање на стил.
Постоењето меѓу зборот и тишината
Сепак, човекот никогаш не успева сè да претвори во јазик. Постои остаток што му се измолкнува на именувањето. Љубовта не е исцрпена со сите љубовни песни. Смртта не е решена со сите философски трактати. Страдањето често останува поголемо од реченицата што треба да го објасни. Можеби токму затоа постојано зборуваме: не затоа што зборовите се доволни, туку затоа што се единствениот мост што постојано го градиме над она што не можеме целосно да го кажеме.
Во тој парадокс се наоѓа особената положба на јазикот. Тој не е самото битие, но без него човечкото битие останува без голем дел од својата форма. Не ја создава вселената, но создава „вселена“ како поим за кој можеме да мислиме. Не го создава времето, но ни овозможува да имаме историја. Не ја создава смртта, но од неа прави прашање. Не го создава другиот човек, но овозможува другиот да стане „ти“.
Можеби затоа најдлабокото прашање не е дали светот постои без јазик. Секако дека постои. Прашањето е поинакво: каков свет би имал човекот ако не може да го именува?
Веројатно свет на допир, глад, светлина, страв и движење – но без историја во вистинската смисла, без закон, без поезија, без ветување, без татковина како раскажано место, без иднина како замислена можност. Со јазикот човекот не добил само средство за комуникација. Добил простор во кој неговото постоење може да стане свесно за себе.
И можеби токму тука треба да ја бараме суштината на јазикот: не во тоа што тој ни кажува што постои, туку во тоа што преку него постоењето за нас станува прашање.
