Реформите, владеењето на правото, транспарентноста на институциите и добрососедските односи се во центарот на 25. Мешовит парламентарен комитет ЕУ–Македонија, додека македонските претставници повторно нагласуваат дека проширувањето треба да остане процес заснован на заслуги и заемно исполнување на обврските.
Европската интеграција на Македонија повторно е ставена под парламентарен рефлектор. Во Скопје вчера и денеса се одржува 25. состанок на Мешовитиот парламентарен комитет ЕУ–Македонија – форум во кој пратеници од Собранието и Европскиот парламент разговараат за реформите, европските обврски и политичките прашања што го следат пристапниот процес. Состанокот се одржува во период кога европската перспектива на земјата формално останува отворена, но практичниот напредок е поврзан и со домашните реформи и со исполнувањето на политичките услови преземени во рамките на пристапниот процес.
Затоа разговорите во Собранието не се сведуваат само на прашањето „кога Северна Македонија ќе влезе во ЕУ“, туку многу повеќе на тоа што треба да се направи во меѓувреме – во судството, јавната администрација, борбата против корупцијата, институционалната транспарентност, слободата на говорот и односите со соседите.
Реформите остануваат централна европска тема
Пораките од отворањето покажуваат дека основната рамка на разговорот не е променета: Македонија треба да продолжи со спроведување на реформите и со усогласување на законите, политиките и институционалната практика со европските стандарди.
Копретседавачката Иванка Василевска нагласи дека земјата како кандидат има обврска доследно да ги спроведува неопходните реформи и да ги усогласува своите политики со европските стандарди и вредности, посочувајќи ги и енергетиката, транспортот, трговијата, одбраната и безбедноста. Од македонска страна истовремено беше потенцирано дека пристапниот процес треба да биде предвидлив, конзистентен и заснован на заслуги и дека постигнатиот напредок на земјите кандидати треба да биде соодветно вреднуван. Тоа е позиција изнесена од македонските претставници, а не формална оценка за состојбата на пристапниот процес.
Владеењето на правото – прашањето што постојано се враќа
Меѓу областите што остануваат во фокусот се владеењето на правото и борбата против корупцијата. Овие теми беа дел и од претходниот состанок на Комитетот, кога македонските и европските парламентарци разговараа за фундаменталните права, слободата на говорот, владеењето на правото и антикорупциските механизми.
Прашањето е суштинско за целиот пристапен процес бидејќи европската интеграција не се сведува на формално усвојување закони. Европската методологија го поврзува напредокот и со практичната примена на законите, институционалната независност и одржливоста на реформите. Оттука, судството и борбата против корупцијата повторно се појавуваат како дел од поширокиот разговор за тоа колку институционалните промени се видливи не само на хартија, туку и во секојдневното функционирање на државата.
Под лупа и транспарентноста на Собранието
Една од позначајните теми на посетата на европратениците во Скопје е транспарентноста на работата на Собранието. Во разговорите се отворени прашањата за соработката со граѓанскиот сектор, пристапноста на парламентот за јавноста и можностите граѓаните да бидат повеќе вклучени во парламентарните процеси. Европратениците се интересирале и за оценките на граѓанските организации за степенот на отвореност и транспарентност на Собранието.
Темата е особено значајна бидејќи парламентот не е само место каде што се носат закони. Во европскиот модел на парламентарна демократија тој треба да биде и простор за јавен надзор, политичка дебата и отчетност на извршната власт.
Гаши со европратениците: администрација, судство и поврзување
Претседателот на Собранието Африм Гаши оствари посебна средба со европратениците кои учествуваат на 25. состанок. Според објавените информации, на средбата се разговарало за реформската агенда, јавната администрација, судскиот систем, транспарентноста, регионалната соработка и транспортното поврзување.
Поврзувањето на овие теми не е случајно. Европската интеграција денес опфаќа многу поширок спектар од усогласувањето на законодавството – од функционална администрација и инфраструктура до институционална доверба и способност државата да ги спроведува донесените политики.
Европската перспектива и прашањето на довербата
Од македонска страна на состанокот е нагласено дека кредибилитетот на пристапниот процес зависи и од исполнувањето на преземените обврски од двете страни. Василевска оцени дека европската политика на проширување треба да остане предвидлива и конзистентна и дека напредокот на земјите кандидати треба да биде препознаван врз основа на постигнатите резултати. Карло Реслер, пак, во своето обраќање изјави дека Северна Македонија припаѓа во европското семејство и укажа на долгото траење на евроинтегративниот пат на земјата, истакнувајќи ја поддршката на Европскиот парламент за граѓаните и македонските институции во тој процес.
Овие изјави покажуваат две линии што со години се присутни во европската дебата за Северна Македонија: потребата земјата да испорачува реформи и очекувањето процесот на проширување да функционира според јасни и предвидливи правила.
Реформската агенда не е само билет за Брисел
Една од најчестите заблуди во јавната дебата е реформите да се набљудуваат исклучиво како список задачи што треба да се исполнат за да се задоволи Брисел. Всушност, најголемиот дел од реформите што ги бара процесот на пристапување непосредно се однесуваат на начинот на кој функционира државата: независноста и ефикасноста на судството, професионалната администрација, борбата против корупцијата, транспарентноста на трошењето јавни пари, функционирањето на пазарот и заштитата на основните права.
Од таа перспектива вистинскиот ефект на реформата не е во бројот на усвоени документи, туку во тоа дали граѓанинот добива побрза услуга, поефикасен суд, потранспарентна институција и поголема правна сигурност.
Европската интеграција треба да стане видлива за граѓаните
Паралелно со состанокот на Мешовитиот парламентарен комитет, Европскиот парламент и Собранието организираат и Граѓански форум во Скопје, од денеска до 27. септември. Предвидено е во него да учествуваат 50 граѓани, европратеници, македонски пратеници и експерти, а теми ќе бидат европската интеграција, демократскиот развој, реформите и учеството на граѓаните. На крајот се предвидува усвојување препораки преку гласање на учесниците.
Тоа додава уште една димензија на процесот: евроинтеграцијата да не остане разговор само меѓу политичарите и институциите, туку да биде отворена и за граѓанското општество.
Меѓу реформите и политичките услови
Македонскиот европски пат одамна не е еднодимензионален процес. Еден дел се реформите што земјата треба самата да ги спроведе – независно од билатералните и политичките спорови. Другиот дел се условите и политичките договори вградени во пристапната рамка. Спојот на овие две компоненти создава голем дел од политичките дебати во земјата: што зависи од институциите во Скопје, што е дел од договорената европска рамка и што произлегува од односите со соседните држави.
Мешовитиот парламентарен комитет не може сам да ги разреши овие прашања, но овозможува тие директно да се разговараат меѓу македонските парламентарци и претставниците на Европскиот парламент.
По 25 состаноци главното прашање остануваат резултатите
Фактот што Мешовитиот парламентарен комитет стигна до својот 25. состанок покажува дека парламентарниот дијалог меѓу Северна Македонија и Европскиот парламент има воспоставен институционален континуитет. Меѓутоа, бројот на состаноци сам по себе не кажува колку е напреднат пристапниот процес. Практичниот тест остануваат резултатите: дали законите се применуваат, дали институциите функционираат независно, дали јавната администрација станува поефикасна, дали борбата против корупцијата дава проверливи исходи и дали јавноста добива поголема транспарентност.
Затоа и 25. состанок на Комитетот има значење надвор од дипломатската и парламентарната протоколарност.
Тој повторно го отвора суштинското прашање што ја следи Македонија низ целиот европски процес: како политичката декларација дека членството во ЕУ е стратешка цел да се претвори во институционални промени што граѓаните можат непосредно да ги почувствуваат.
