Новата порака на Урсула фон дер Лајен отвора перспектива за проширувањето, но за Македонија останува прашањето како европската определба да се претвори во остварлив политички и реформски план.
Европската Унија повторно го поставува проширувањето во својата политичка перспектива. Во денешниот говор за состојбата на Унијата претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, ги посочи Украина, Молдавија и Западен Балкан како дел од европската иднина и најави патокази за кандидатите што постигнале најголем напредок. Истовремено нагласи дека процесот ќе остане заснован врз заслуги и дека почитувањето на европските вредности е непреговарачко.
За Македонија значењето на оваа порака треба да се мери внимателно. Таа потврдува дека проширувањето останува на европската агенда, но општата поддршка за Западен Балкан сама по себе не претставува одлука за македонскиот следен чекор.
Во делот од говорот посветен на проширувањето нема поименичен список на кандидатите што ќе добијат патокази, ниту конкретен датум за македонско членство. Оттаму, секое тврдење дека со оваа најава веќе е обезбедено забрзано пристапување на земјата би одело подалеку од кажаното.
Патоказот добива вредност преку неговата содржина
Политичката важност на најавените патокази ќе зависи од тоа што ќе содржат: јасни обврски, мерливи критериуми, редослед на чекори и предвидлив одговор од европските институции. За кандидатите е суштинско да знаат што се очекува од нив, но и што следува кога ќе го исполнат очекуваното.
Зборот „најнапредни“ упатува на диференциран пристап. Најавата значи дека секоја држава ќе мора да ја потврди сопствената подготвеност, додека регионалната припадност ќе остане политичка рамка. За Македонија тоа е поттик да ја проценува својата положба преку конкретните постигнувања и преостанатите пречки.
Притоа, патоказот нема самостојно да ја замени постапката за пристапување. Членството бара исполнување на условите, институционална согласност и договор што го ратификуваат кандидатката и сите држави членки според нивните уставни постапки. Извор: Европска комисија — чекори кон членството.
Македонската пречка има конкретна политичка содржина
Во однос на Македонија европската позиција за следниот чекор останува експлицитна. На 2. јуни годинава претседателот на Европскиот совет, Антонио Кошта, во Скопје го повтори барањето за усвојување на договорените уставни измени како неопходен чекор за придвижување на пристапниот процес.
Оваа позиција треба јасно да се разграничи од политичката дебата за нејзината правичност. Македонската јавност има право да расправа за условите, за нивните последици и за потребата од предвидлив процес. Но секоја владина стратегија мора да покаже како ќе постапува во однос на условот што европските институции го повторуваат.
Ако се предлага промена на пристапот, потребно е да се објасни преку кои сојузници, институции и дипломатски чекори таа промена може да се постигне. Ако се предлага исполнување на преземените обврски, потребно е да се објаснат нивниот опфат, очекуваните резултати и ограничувањата на добиените уверувања.
Граѓаните заслужуваат процена на реалните опции. Политичката одговорност подразбира и јавно соочување со цената на одложувањето, како и со ризиците на секое предложено решение.
Реформите се домашна обврска со непосредна корист
Дебатата за пристапувањето лесно може да го засени прашањето каква држава им е потребна на граѓаните уште денес.
Независно судство, отчетно трошење на јавните пари, професионална администрација и предвидливи правила за стопанството имаат непосредна вредност. Тие ја определуваат можноста човек да добие правична постапка, фирма да инвестира без политички посредник и младо семејство да планира живот со поголема сигурност.
Затоа домашниот реформски напор треба да продолжува и кога дипломатскиот процес е тежок. Секоја подобрена институција ја зголемува способноста на земјата да ги брани своите интереси и да ги користи можностите што ќе се отворат.
Истото важи за јавниот разговор. Европската определба добива уверливост кога власта и опозицијата прифаќаат проверливи обврски: што ќе се промени, кој е одговорен и кога јавноста ќе може да го оцени резултатот.
И европската страна мора да обезбеди предвидливост
Одговорноста за кредибилноста на проширувањето ја носат и европските институции и државите членки. Кога од кандидатите се бараат политички тешки одлуки, важни се јасноста на условите и доследноста во нивното применување. Европската перспектива ја задржува својата убедливост кога исполнетата обврска води кон видлив напредок.
За Македонија, барањето таква предвидливост е оправдана дипломатска цел. Таа цел бара трпелива работа со партнерите, аргументирани предлози и институционална истрајност. Потребна е стратегија што истовремено ги штити националните интереси и создава остварливи услови за придвижување.
Најавата за патокази е можност да се постават токму овие прашања: кои критериуми ќе важат, како ќе се оценува напредокот и каква обврска презема европската страна кога кандидатот ќе ги исполни задачите?
Лекцијата е во претворањето на целта во работа
Македонската европска политика има потреба од јасна врска меѓу долгорочната цел и секојдневното управување. Таа врска ја создаваат функционални институции, кредибилна дипломатија и политичко раководство што ги објаснува сопствените избори. Новата европска најава треба да се искористи за конкретен државен разговор: каков напредок може да постигне Македонија, што ја спречува и кои одлуки е подготвена да ги донесе.
Најважниот домашен патоказ би бил оној во кој зад секое ветување стојат одговорна институција, рок и резултат што граѓаните можат да го проверат.
