Во рок од неколку дена социјалните мрежи се наполнија со три различни слики од планетата што изгледаа како да припаѓаат на иста приказна. Над Сицилија, Етна исфрлаше пепел и лава високо над своите кратери. Во Гватемала, Фуего создаде опасни пирокластични текови и принуди жители од неговите падини да ги напуштат домовите. На другиот крај од светот, јапонската Сакураџима повторно испрати столбови пепел над заливот Кагошима. Кога три такви снимки ќе се појават на екранот една по друга, лесно се раѓа прашањето што веќе кружи низ интернетот – дали нешто необично се случува во внатрешноста на Земјата?
Одговорот е помалку апокалиптичен, но геолошки многу поинтересен. Да, трите вулкани навистина беа активни во истиот период. Не, науката нема доказ дека ерупцијата на Етна ја предизвикала онаа на Фуего, ниту дека Сакураџима реагира на некаков заеднички глобален магматски импулс. Она што го гледаме е планета на која вулканизмот никогаш не престанува, а современите камери, сателити и социјални мрежи овозможуваат три далечни настани за неколку минути да се најдат на истиот телефонски екран.
Најновиот неделен извештај на Smithsonian Global Volcanism Program и USGS за периодот од 30 јули до 5 август го потврдува токму тоа. Етна и Фуего се вброени меѓу вулканите со нова или значително засилена еруптивна активност, додека јапонскиот вулкан Сакураџима, кој во официјалните извештаи се води во вулканскиот систем Аира, продолжил со својата долготрајна еруптивна активност. Во истата табела, меѓутоа, се појавуваат и Кракатау, Килауеа, Мајон, Мерапи, Семеру, Шивелуч и уште многу други. Планетата не започнала ненадејно да „врие“ оваа недела – ние само истовремено погледнавме кон повеќе места на кои одамна врие.
Етна го крена авијацискиот аларм до црвено
На 30 јули вниманието прво го привлече најпознатиот европски вулкан. По повеќе од три недели релативно помирен период, активноста во кратерот Вораџине на Етна почнала околу 3:30 часот наутро со стромболиски експлозии. Во следните часови тие постепено се засилиле и преминале во фонтани од лава, додека столбот од пепел се издигнал до приближно седум километри над морското ниво.
За авијацијата тоа е сериозен сигнал. Вулканската пепел не е обичен чад што авионот може едноставно да го пресече. Ситните честички можат да ги оштетат моторите, да ја намалат видливоста и да создадат опасни услови на големи височини, па авијацискиот код за Етна во текот на ерупцијата бил кренат до црвено. Според податоците што италијанскиот Национален институт за геофизика и вулканологија – INGV ги доставил до меѓународната вулканолошка мрежа, бил регистриран и мал пирокластичен тек кон горниот дел на Valle del Bove, а лава истекувала и низ новоотворена пукнатина на североисточната страна на Вораџине.
Еруптивниот ритам, сепак, не продолжил со ист интензитет. Силната стромболиска активност се намалила во раните часови на 31 јули, лавата постепено престанала да напредува, а теренската екипа на INGV на 2 август веќе не забележала активна еруптивна фаза. Тоа е типично за Етна – вулканот може драматично да ја засили активноста, да создаде спектакуларни фонтани и облаци од пепел, а потоа повторно да премине во многу потивка состојба.
Етна токму затоа е истовремено туристичка икона, научна лабораторија и постојан природен ризик. Вулканот не живее според нашата поделба на „еруптира“ и „не еруптира“. Тој постојано ослободува гасови, сеизмички се менува, отвора и затвора канали и поминува низ фази што можат да траат од неколку часа до месеци. За луѓето во Сицилија таквиот немир е дел од животот покрај една од најактивните вулкански структури во светот.
Во Гватемала сликата беше многу поопасна
Ако Етна произведе спектакуларни снимки, Фуего потсети зошто вулканската ерупција никогаш не треба да се гледа само како природно шоу. Вулканот се наоѓа во Гватемала и името му значи токму тоа – оган. Тој е еден од најактивните вулкани во Централна Америка и редовно создава експлозии, пепел и блескави исфрлања на материјал од кратерот. На почетокот на август, меѓутоа, неговиот вообичаен ритам нагло се променил.
Според Smithsonian Global Volcanism Program, во деновите пред 2 август инструментите регистрирале приближно шест до единаесет експлозии на час. Потоа експлозиите станале речиси непрекинати, се засилило исфрлањето на блескав вулкански материјал, а на 3 август почнале да се создаваат пирокластични текови. Во најсилната фаза тие се движеле пет до седум километри низ долините на вулканот.
Токму пирокластичниот тек е делот од ерупцијата што не изгледа секогаш најспектакуларно на фотографија, но може да биде смртоносен. Тоа е густа мешавина од жешки гасови, пепел и вулкански материјал што се движи надолу по падините со голема брзина. Од него не се бега со автомобил кога веќе пристигнал. Затоа предупредувањето и навремената евакуација се многу поважни од секоја драматична снимка од кратерот.
Во текот на најсилната фаза пепелта од Фуего била забележана и повеќе од сто километри западно од вулканот, кон пацифичкиот брег. Гватемалските власти активирале центри за итни операции и започнале евакуација на населението од загрозените села. До 5 август бројот на евакуирани достигнал околу 1.680 луѓе. Reuters извести за превентивните евакуации додека опасната фаза сè уште траеше, а подоцнежните податоци покажаа дека интензитетот постепено опаднал.
До утрото на 5 август најсилната еруптивна фаза била завршена и Фуего се вратил поблиску до своето вообичаено ниво на активност. Опасноста, сепак, не исчезнува веднаш кога ќе престанат големите експлозии. Вулканската пепел и лабавиот материјал што остануваат на падините можат при силни дождови да се претворат во лахари – густи текови од вода, кал и вулкански остатоци што се движат низ речните долини и можат да бидат опасни километри подалеку од самиот кратер.
Сакураџима не се „разбуди“ – таа речиси никогаш целосно не спие
Третата слика што деновиве често се споделува доаѓа од јужна Јапонија. Сакураџима се издига непосредно спроти градот Кагошима и е еден од оние вулкани кај кои секојдневниот живот и вулканската опасност постојат речиси во ист кадар. Во официјалната вулканолошка класификација таа е активниот вулкан во калдерата Аира, а нејзините експлозии и емисии на пепел не се ретки настани.
Токму затоа треба внимателно да се користи зборот „еруптираше“. Сакураџима не била мирна со години па ненадејно се разбудила заедно со Етна и Фуего. Податоците на Smithsonian, базирани на набљудувањата на Јапонската метеоролошка агенција, покажуваат продолжена еруптивна активност. Од 27 јули до 3 август биле забележани 36 еруптивни настани и три поголеми експлозии, со столбови од пепел што се издигнувале меѓу еден и три километри над врвот.
При некои експлозии поголеми вулкански блокови биле исфрлени до околу 1,1 километар од активниот отвор. На 2 август една експлозија создала облак од пепел висок околу три километри над врвот, а во ноќните снимки можело да се забележи и жарење на кратерот. Јапонските власти го задржале нивото на предупредување на 3 од петстепената скала и препорачале да не се влегува во зоната до два километри од активните кратери.
За жителите на Кагошима тоа не е апстрактна геологија. Вулканската пепел е дел од урбаната реалност, а градот има системи за предупредување, засолништа и инфраструктура создадени со знаење дека активниот вулкан се наоѓа веднаш преку заливот. Сакураџима затоа е добар пример колку различно луѓето можат да живеат со природен ризик кога тој се следи со генерации.
Дали трите вулкани можат да бидат поврзани?
Токму тука започнува делот од приказната што социјалните мрежи најмногу сакаат да го прескокнат. Кога Етна во Италија, Фуего во Гватемала и Сакураџима во Јапонија се појавуваат во истиот информативен циклус, визуелно изгледа како планетата истовремено да притиснала три копчиња. Геолошки, меѓутоа, станува збор за различни вулкански системи, одделени со илјадници километри и поврзани со различни тектонски средини.
Американската геолошка служба – USGS е многу јасна по ова прашање: не постои дефинитивен доказ дека ерупција на еден вулкан може да предизвика ерупција на друг вулкан оддалечен стотици или илјадници километри, а уште помалку на друг континент. Постојат случаи на взаемни ефекти меѓу многу блиски вулкански отвори што делат ист магматски систем, но Етна, Фуего и Сакураџима не се таков случај.
Тие дури и географски раскажуваат различни приказни. Фуего се наоѓа во огромната вулканска област поврзана со тихоокеанските тектонски граници на Централна Америка. Сакураџима е дел од јапонскиот вулкански лак, каде потонувањето на океански тектонски плочи создава едни од најактивните вулкански области на планетата. Етна, пак, се наоѓа во сложениот медитерански простор каде африканскиот и евроазискиот тектонски систем се судираат и взаимодействуваат.
Секој од овие вулкани има сопствен резервоар на магма, сопствени канали, притисоци, гасови и локална геолошка историја. Тоа што нивните активни фази се преклопиле во календарот не значи дека под Земјата постои една огромна пукнатина што ги поврзува.
Тогаш зошто имаме чувство дека вулканите одеднаш се активираа насекаде?
Првиот одговор е едноставен: затоа што денес ги гледаме. Ерупција на оддалечен остров пред сто години можела да биде забележана од локалното население и дури недели подоцна да стигне до весниците во Европа. Денес некој го насочува телефонот кон вулканот, видеото за неколку секунди се качува на интернет, алгоритмот забележува дека луѓето реагираат на спектакуларните снимки и за кратко време истиот кадар се гледа во Скопје, Лондон, Њујорк и Токио.
Вториот одговор е уште поважен: истовремената активност на повеќе вулкани воопшто не е необична. USGS проценува дека на Земјата има околу 1.350 потенцијално активни вулкани, без да се сметаат огромните вулкански системи на океанското дно. Околу 500 од нив еруптирале во историско време, а во една типична година активни ерупции се бележат на десетици вулкани.
Тоа најдобро се гледа токму во неделата кога интернетот зборуваше за „трите вулкани“. Во официјалниот Smithsonian/USGS извештај за 30 јули – 5 август не се наведени само Етна, Фуего и Сакураџима. Како нова или засилена активност се појавуваат и Кракатау во Индонезија, Пурасе во Колумбија и Телица во Никарагва, додека продолжена еруптивна активност е забележана кај Килауеа, Мајон, Мерапи, Семеру, Шивелуч, Ревентадор и низа други вулкани.
Извештајот дури не претставува целосна листа на сите вулкански случувања на Земјата. Smithsonian предупредува дека некои вулкани еруптираат речиси континуирано со години или децении и нивната рутинска активност не мора да биде вклучена секоја недела. Со други зборови, на планетата речиси секогаш има повеќе активни вулкани. Само не секоја ерупција добива видео што ќе стане вирално.
Најопасната заблуда е дека големата ерупција мора да изгледа најстрашно
Сликата на фонтана од лава е спектакуларна, но не секогаш е најголемата опасност. Лавата често се движи доволно бавно за луѓето да можат да се евакуираат. Пепелта може да запре авионски сообраќај стотици километри подалеку. Пирокластичниот тек може да се движи толку брзо и да биде толку жежок што преживувањето во неговата патека станува речиси невозможно, додека лахарот може да се појави и откако главната ерупција веќе завршила.
Затоа трите вулкани од овие денови се интересна лекција за различните лица на вулканската опасност. Етна покажа колку брзо пепелта може да стане проблем за воздушниот простор. Фуего покажа зошто пирокластичните текови бараат превентивна евакуација пред да стигнат до населените места. Сакураџима покажува како изгледа долгорочно живеење со вулкан што редовно потсетува дека е активен.
И во сите три случаи најважната работа се случува далеку од спектакуларната фотографија. Сеизмометри го мерат движењето во вулканот, сателити ја следат пепелта, инструменти ги мерат вулканските гасови, а научниците ги споредуваат сигналите со претходните ерупции. Тоа е причината денес многу вулкански кризи да можат да се следат и да се организира евакуација пред најопасната фаза, иако сè уште не постои начин со часовничка прецизност да се предвиди секоја следна експлозија.
Земјата не станала одеднаш понемирна – само нејзиниот немир стана повидлив
Трите ерупции што деновиве го преплавија интернетот се реални. Етна навистина создаде фонтани од лава и столб од пепел висок до седум километри. Фуего навистина влезе во опасна еруптивна фаза што доведе до евакуација на околу 1.700 луѓе. Сакураџима навистина произведе десетици еруптивни настани за нешто повеќе од една недела. Она што не е реално е заклучокот дека самата истовременост мора да значи дека зад нив стои една глобална причина.
Вулканите се поврзани во најширока смисла – сите се дел од динамична планета чија внатрешност сè уште содржи огромна топлина и чии тектонски плочи постојано се движат. Но Земјата не е котел со еден вентил. Таа е мозаик од тектонски плочи, раседи, магматски резервоари и вулкански системи што работат во сопствени временски размери.
Можеби токму тоа е поинтересно од интернетската приказна за „три вулкани што се разбудиле истовремено“. Додека ние броиме денови и се чудиме што три ерупции се појавиле во иста недела, геологијата работи во илјадници, милиони и стотици милиони години. За Земјата, растојанието меѓу две човечки вести е само миг.
Етна ќе има нова активна фаза. Фуего повторно ќе експлодира. Сакураџима повторно ќе ја покрие околината со пепел. Тоа не е знак дека планетата се подготвува за некаква синхронизирана катастрофа. Тоа е потсетување дека под мирната површина на која ги градиме градовите, патиштата и аеродромите се наоѓа планета што никогаш не престанала геолошки да живее.
