Една земја може да гради патишта, да отвора фабрики, да привлекува инвестиции и да бележи раст на бруто-домашниот производ, а сепак нејзините граѓани да имаат чувство дека нешто суштинско недостига. Може да има повеќе трговски центри, а помалку книжарници; повисоки плати, а посиромашен јавен простор; нови деловни згради, а запуштени театри, библиотеки и домови на културата. Таквата противречност не е спореден проблем. Таа покажува дека напредокот не може да се сведе на една бројка.
Сестраниот развој почнува токму од сознанието дека економијата и културата не се два одделни света. Едната ги создава материјалните можности за живот, другата му дава содржина, самосвест и смисла на тој живот. Кога меѓу нив нема врска, економскиот раст лесно станува гола статистика, а културата – сиромашен украс што се повикува само за празници, јубилеи и свечени говори.
Од евтина работа кон економија што создава вредност
Најголемата економска заблуда е верувањето дека долгорочниот развој може да се темели врз евтина работна сила. Ниските трошоци можат привремено да привлечат капитал, но не создаваат општество способно да се натпреварува со знаење, технологија, организација и сопствени производи. Земјите што напредуваат не се оние што најевтино произведуваат туѓи идеи, туку оние што постепено стануваат способни да создаваат свои.
Токму затоа продуктивноста, образованието, технолошкото усвојување, претприемништвото и способноста на домашните компании да се движат кон дејности со повисока додадена вредност мора да бидат во центарот на економската политика. И анализите на Светска банка за македонската економија ги издвојуваат продуктивноста, човечкиот капитал, конкурентноста, иновациите и создавањето поквалитетни работни места како суштински развојни прашања.
Тоа значи дека економски приоритет не е само отворањето работно место, туку и неговиот квалитет. Не е сеедно дали човек работи во сектор во кој со години останува на исто знаење и иста продуктивност или во средина што му овозможува да учи, да напредува и да создава нешто посложено. Економијата се менува вистински кога се менува вредноста на човечкиот труд.
Инфраструктурата останува важна, како и енергетиката, земјоделството, индустријата, извозот и привлекувањето капитал. Но патот сам по себе не произведува развој ако води кон место од кое младите заминуваат. Индустриската зона не е доволна ако околу неа нема добро образование, функционални институции, достоинствен градски живот и средина во која луѓето сакаат да останат.
Најважната инвестиција не се гледа веднаш
Општествата често полесно одобруваат милиони за објект отколку за знаење. Зградата се гледа, може да се фотографира и свечено да се отвори. Резултатот од добро образование, научно истражување или десетгодишна културна политика е побавен и помалку погоден за церемонии. Но токму тие невидливи вложувања ја определуваат иднината.
Без сериозно образование нема продуктивна економија. Без наука нема сопствена технологија. Без читање, јазична култура и критичка мисла нема ни граѓанин што лесно разликува аргумент од пропаганда. Човечкиот капитал не е економски термин што треба да остане во стратегиите и презентациите. Тој е способноста на едно општество да создава луѓе кои знаат повеќе отколку што знаеле генерациите пред нив и кои можат тоа знаење да го претворат во подобар производ, подобра институција или подобра идеја.
Тука економијата веќе навлегува во просторот на културата. Работникот, инженерот, лекарот, програмерот, земјоделецот, архитектот и претприемачот не постојат надвор од општеството. Нивната способност да создаваат зависи и од средината во која растат – од училиштето, книгата, јазикот, музејот, музиката, јавната дебата и вредностите што околината ги поттикнува.
Културата не е трошок што останува откако ќе се поделат „важните“ пари
Кога културата во државниот буџет се третира како остаток по економијата, инфраструктурата и администрацијата, се прави двојна грешка. Прво, се заборава дека културата има сопствена вредност која не мора да се оправдува со профит. Второ, се превидува дека современата култура е и економска дејност.
Книгоиздателството, филмот, музиката, архитектурата, дизајнот, визуелните уметности, фестивалите, музеите, аудиовизуелната продукција, занаетчиството и дигиталните креативни индустрии создаваат работни места, производи, услуги и интелектуална сопственост. OECD ги разгледува културните и креативните сектори токму како дел од економскиот и локалниот развој, со потенцијал да поттикнуваат иновации, вработување и привлечност на градовите и регионите.
Но уште поважно е што културата произведува нешто што економската статистика тешко го мери: чувство дека просторот во кој живееме е наш и дека има своја меморија, глас и карактер. Ако млад човек може да заработува пристојно, но во сопствениот град нема концерт, театар, книжарница, современа галерија, пристојна библиотека или простор во кој неговата генерација може нешто да создаде, тогаш економската причина за останување станува само една половина од равенката.
Да го чуваме наследството, но и да создаваме нешто што ќе стане наследство
Културната политика често се исцрпува во зборот „традиција“. Наследството заслужува заштита – археолошките локалитети, црквите, старата архитектура, народното творештво, јазикот, архивите и колективната меморија се незаменливи. Но култура која само се сеќава, а не создава, постепено станува музеј на самата себе.
На Македонија ѝ се потребни и нови книги, филмови, музика, театарски претстави, архитектура и визуелна уметност што ќе зборуваат за сегашноста. Потребни се автори на кои уметноста нема да им биде хоби по работното време, туку професија што овозможува достоинствен живот. Потребни се институции што не преживуваат од настан до настан, туку имаат програма, кадар, публика и долгорочна мисија.
UNESCO во својата глобална рамка за културни политики ја поставува културата во поширокиот контекст на образованието, дигиталната промена, одржливиот развој и економските можности. Тоа е важна промена на перспективата: културата не стои на периферијата на развојот, туку минува низ многу негови области.
Развојот мора да стигне и надвор од центарот
Сестраниот напредок има и географска димензија. Држава во која капиталот, институциите, културните настани, најдобрите училишта и најголем дел од можностите се концентрираат во еден центар неизбежно произведува внатрешна периферија. А периферијата со текот на времето се празни.
Затоа локалниот економски развој и локалната култура треба да се замислуваат заедно. Добар музеј, фестивал, реставрирано историско јадро, локален бренд, гастрономија, занает, современ културен центар или добро осмислена туристичка приказна можат да бидат дел од економскиот идентитет на еден град. истражувањата на OECD за културата и локалниот развој одамна укажуваат токму на можноста културните институции и наследството да учествуваат во обновувањето на локалните заедници.
Не секој град мора да има индустриска зона од ист тип, ниту секој регион треба да го копира моделот на друг. Развојот станува посилен кога тргнува од реалните предности на местото – знаењето, природата, земјоделството, историјата, културното наследство, луѓето и нивните вештини.
Прашањето не е економија или култура
Најсиромашниот избор би бил да се постави дилемата дали најнапред треба да се развие економијата, па некогаш подоцна да дојде редот на културата. Историјата на успешните општества покажува нешто посложено: институциите, образованието, производството, науката, уметноста и јавната култура се развиваат во постојан меѓусебен однос.
Добрата економија создава средства за образование и култура. Доброто образование создава квалификувани луѓе за економијата. Живата култура создава креативност, припадност и општествена самодоверба. Функционалните институции создаваат доверба дека трудот и идејата имаат смисла. Ниту еден од овие кругови не може трајно да функционира ако другите се распаднати.
Токму затоа вистинскиот приоритет не е изборот на една „најважна“ област. Приоритет е создавањето систем во кој развојот на едно поле го поттикнува развојот на другото. Повеќе производство, но и повеќе знаење. Повеќе инвестиции, но и повеќе сопствени идеи. Подобра инфраструктура, но и подобри библиотеки. Посилни компании, но и посилни културни институции. Поголеми приходи, но и живот поради кој човек ќе сака да остане тука.
Само тогаш напредокот престанува да биде графикон и станува нешто што навистина се чувствува – во работното место, училиштето, улицата, театарот, книгата, градот и во можноста следната генерација да живее подобро, а не само да заработува повеќе.
