Македонскиот павилјон на 61. Венециско биенале вчера беше свечено отворен со проектот „Пиета во прекривките на ургентноста / Will my eyes be closed or open?“ на уметникот Велимир Жерновски, во кураторска поставка на Тихомир Топузовски и Аманда Бецкес. Во просторот „Ex Capella Buon Pastore“, место со сопствена духовна и историска меморија, македонското претставување влегува во дијалог со една од најмоќните слики на европската културна историја – Пиета – но ја префрла во сегашност исполнета со бегалци, војни, кризи, телесна ранливост и прашање за човечката емпатија.
На отворањето се обрати државниот секретар во Министерството за култура и туризам, Марија С. Ѓоргова, која истакна дека македонското учество е „јасна потврда дека македонската култура има што да каже на јазикот на современата уметност“.
Пиета како рана што не ѝ припаѓа само на историјата
Пиета, во европската визуелна традиција, е слика на мајчинската болка, на телото положено по страдањето, на тишината што доаѓа откако насилството веќе се случило. Најпознатата асоцијација, се разбира, е ренесансната „Пиета“ на Микеланџело Буонароти во базиликата „Свети Петар“ во Ватикан. Но Жерновски не ја зема Пиета за да ја повтори како културен цитат, туку за да ја вознемири.
Во „Пиета во прекривките на ургентноста“, класичниот мотив е прекриен со „златни“ заштитни фолии – оние лесни, блескави, речиси нереални прекривки што ги гледаме врз телата на бегалци, бездомници, преживеани, спасени и заборавени. Тие се предмети на итна грижа, но и на глобална вина. Златото овде не е луксуз, туку аларм. Не е сјај на богатство, туку студена светлина на преживување.
Така, делото ја префрла Пиета од музејската и црковната меморија во времето на ургентноста. Од вечна тага во актуелен немир. Од мајчинска болка во планетарна сцена на напуштеност. Прашањето од поднасловот – „Ќе ми бидат ли очите затворени или отворени?“ – не се однесува само на фигурата што страда. Тоа е прашање упатено и кон гледачот: дали ќе гледаме, или ќе избереме да не гледаме?
Венеција како сцена на светската современа уметност
61. Интернационална изложба на уметноста на La Biennale di Venezia се одржува од 9 мај до 22 ноември 2026 година под наслов „In Minor Keys“, концепт на покојната кураторка Којо Куох. Главната изложба, според официјалната најава на Биеналето, се реализира со тимот што таа го избрала, со намера да се зачува и пренесе нејзината кураторска визија.
Самата тема – „Во молски тоналитети“ – отвора простор за уметност што не мора да вика за да биде политичка, не мора да биде монументална за да биде силна, не мора да ја следи логиката на спектаклот за да ја погоди суштината. Во тој контекст, македонскиот павилјон со делото на Жерновски се вклопува природно: како тивок, но тежок визуелен одговор на свет во кој страдањето е постојано присутно, но често медиумски потрошено и емоционално истрошено.
Венеција, со целата своја убавина, историска густина и туристичка пренаселеност, е чудна сцена за разговор за ранливоста. Но токму затоа Биеналето има сила. Во градот на фасади, канали, палати и културна меморија, современата уметност ја поставува непријатната задача: да не дозволи убавината да стане изговор за заборав.
Македонската култура во разговор со светот
Македонското присуство на Венециското биенале не е само формален културен настап. Тоа е прашање на видливост: што може малата култура да каже во големата меѓународна уметничка арена? Одговорот не е во имитација на поголемите сцени, ниту во фолклорно самообјаснување, туку во способноста да се отвори универзална тема од сопствена чувствителност.
Во тој поглед, делото на Жерновски не се обидува да ја „претстави Македонија“ преку очекувани национални знаци. Наместо тоа, ја претставува преку зрел уметнички гест: Македонија како култура што може да мисли за светот, да зборува за современото страдање, да ја чита европската визуелна традиција и да ја врати во криза, во прашање, во сегашност.
Токму затоа изјавата дека „македонската култура има што да каже на јазикот на современата уметност“ не треба да се чита само како протоколарна реченица. Таа е суштинска задача. Современата уметност одамна не е украс на културната дипломатија. Таа е начин една земја да покаже какви прашања умее да постави.
Кога заштитната фолија станува симбол
Заштитната фолија е еден од најпрепознатливите предмети на современата хуманитарна слика. Ја гледаме по бродоломи, граници, земјотреси, бегалски колони, спасувачки акции. Таа е материјал што го задржува телото живо, но и материјал што кажува дека телото веќе било изложено на крајна опасност.
Кога таква фолија ќе се постави врз Пиета, значењето се поместува. Светата тага добива современа температура. Ренесансната форма се сретнува со фотографијата од денешните кризни жаришта. Мајчинското тело, мртвото тело, спасеното тело, напуштеното тело – сите тие почнуваат да зборуваат во ист простор.
Таа прекривка е истовремено грижа и обвинение. Покрива за да заштити, но и открива дека сме стигнале предоцна. Во тоа лежи моќта на делото: не ја злоупотребува трагедијата со директна патетика, туку ја претвора во визуелен судир меѓу наследството на убавината и стварноста на човечката беспомошност.
Уметноста што не нуди лесна утеха
Добрата современа уметност ретко нуди готов одговор. Таа го отвора местото каде што одговорот ни недостига. „Пиета во прекривките на ургентноста“ не вели што точно треба да мислиме, туку нè става пред прашање што не можеме лесно да го избегнеме: што правиме со туѓото страдање кога ќе стане слика? Дали сочувството преживува кога трагедијата се повторува секој ден? Дали сè уште знаеме да гледаме, или само препознаваме визуелни знаци на катастрофа?
Во време кога сликите на војна, миграција, сиромаштија и уништување минуваат низ екранот со брзина на навика, уметноста може да направи нешто што веста не секогаш успева: да го запре погледот. Да го забави. Да му врати тежина. Да нè натера да останеме пред сликата доволно долго за таа повторно да стане човечка.
Затоа македонскиот павилјон во Венеција не е само изложбена вест. Тој е можност да се размисли за тоа како малите култури учествуваат во големите разговори на времето, не со бројност, туку со прецизност; не со гласност, туку со значење.
Од национално претставување до универзална човечка сцена
Проектот на Жерновски бил избран по конкурс, а според објавата на Министерството за култура и туризам, стручната комисија го оценила како оригинален и компактен проект, надвор од стереотипите и стандардите на визуелната практика. Организацијата на претставувањето е поврзана со Музејот на современата уметност – Скопје, институција што со години ја носи една од најважните линии на македонската современа уметничка сцена.
Ова е важно затоа што националниот павилјон секогаш носи двојна одговорност. Од една страна, тој е официјално претставување на државата. Од друга, тој мора да остане уметност, не државен излог. Кога павилјонот успева да зборува за нешто поголемо од протоколот, тогаш националното претставување добива смисла.
„Пиета во прекривките на ургентноста“ токму тоа го прави. Го зема мотивот на болката, го прекрива со материјал на современата криза и го поставува пред светска публика. Не за да покаже дека Македонија има „експонат“, туку дека има уметнички јазик способен да го допре нервот на времето.
Павилјон како тивок отпор
Во една епоха што премногу лесно се навикнува на катастрофа, секој обид да се врати чувството на човечка ранливост е вид отпор. Не гласен, не декларативен, не политички во тесна смисла, туку подлабок: отпор против рамнодушноста.
Македонскиот павилјон на 61. Венециско биенале ја носи токму таа можност. Да се види Пиета не како далечна реминисценција на христијанската и европската уметничка традиција, туку како современо прашање: кој денес го држи телото на страдалникот? Кој го покрива? Кој го остава? Кој гледа?
Затоа ова претставување не е само културен настан за календар. Тоа е уреднички важна вест за македонската култура: таа не мора да биде голема по институционална моќ за да биде значајна по прашањата што ги отвора. Во Венеција, преку Жерновски, таа зборува со слика што не бара спектакл, туку внимание. А во свет што брза да заборави, вниманието е веќе форма на човечност.
